LAL NGAWR NGAWR

Mizoram hruaitu, thuneihna chelh rei ber tawhtu chuan, inthlan dawn a political party-te'n mipui hnen a an thutiam (manifesto) hi an inziah ṭhat siak mai mai niin a sawi a. Politician leh midang dang pawhin kha a thusawi kha an haw viau mai a; a sawi hlimchhawn phei kha chuan an party hotute pawhin a thusawi dan kha ṭha an tih loh thu an sawi hlawm. Mahse, ngaihtuah chian chuan thu ṭha thlankhawm ziah a ang tak tak ta riau mai a; a tak a tihhlawhtlin an tum lem hauh loh, mahse, mipui lunglèn zawng leh lungkuai zawnga an ngaih apiang an vawm khâwm hi 'manifesto' an ti ta mai niin tam tak chuan kan hmu tawh a ni.

India sorkar leh MNF inbiakna-ah khan India ramchhung, state hrang hranga Mizo luah chin ramte rorelna pakhat (one administrative unit) a chhûnfin /suihkhâwm tih kha MNF palaite khan an kar na viau a. India sorkar palaite chuan state tihlen emaw, tih têt emaw, thendarh leh suihkhâwm chu India Constitution Article 3-naah a awm reng tih ṭanchhanin, mahse sorkar chuan a ti ngei ang tih a tiam thei lo a ni tiin an ziah hnan a nih kha. Mizote luah ram hrang hrang insuihkhâwm hi Mizote lung tiléngtu a ni a. Chumi hre rân chuan India ram state a Mizote awmna mai bakah, Myanmar leh Bangladesh a kan unaute nena insuihkhâwm a rorèlna pakhat hnuai a awm hi, Mizorama political party zawng zawngin an inthlan ‘manifesto’ mai ni lo, an party constitution-a an ziah vek a ni.

Chutichung chuan India sorkar nena an inremna thuthlungah pawh ziak meuhva dahtu, term 2 a zâwn a hmang zova, tunah pawh sorkar leh mek, MNF party hian a tak a an bawhzui kan hre rêng rêng lova. State kan nih hnu a term 4 tal tawp, term 2 chu a zawn ve ve lehnghal sorkarna chelhtu Congress pawhin pip-e-pup-e an tih zui thãwm kan hre lo. A tak a hma an lâk kan hre lo ve ve tihna a nih chu. ZoRO, ZGN-te leh Mizo hnam inpumkhat leh insuihkhâwmna tuipui a buaipuitute chu a langah chuan an phûrpui hle mai a. A pawi ber zâwk chu sorkarna an chan chhûng, thuneihna nena an awm laiin engtinmah an bawhzui ngai lo hi a ni.

Zofate insuihkhâwm a rorèlna pakhat hnuai a awm chungchang hi chu thil pakhat, entirna pakhat mai chauh a ni. Intodelh tura hmalak hi an ‘manifesto’-a an ziah uar ber a ni vek chungin, sorkarna an chan a, thuneihna an chelh apiangin lal ngawr ngawr, thuneihna neitu nih ngawr ngawr kha an khelh len ber leh an ngaih pawimawh ber (top priority) chu a ni tih chu a lo lang chhuak leh nge nge thin a nih hi. A takin kalpui ni sela chuan term 4 chhung sorkar ngelnghet tak lo din tawh leh, term thumna chelh mektute hi chuan awmze nei thamin intodelhna tur kawng hi chu an sial hman em em tawh tur chu a ni.

Kan sawi fo tawh thin a, hma­sawnna hna thawhna tur hi chu kumtinin sorkar laipui-in min pe a. Delhi khawpui a véng pakhat a mihring awm pawh zat lo he Mizoram, anmahni, kan ram hruaitute ngeiin engkim chîn theih leh ṭhat duhna ti a an seprawtui ngei-ah hian, state puitling kan nih hnu kum 35-na-ah pawh kan la intodelh lo chu a nih hi mawle. Hmasawnna hna kal ve bek bekte hi chu ram intodelhna leh a taka hmasawnna min tiamtu, mipui thlan (popular government) nei lo chunga President’s Rule hnuaiah pawh ṭha taka kalpui a thawh theih a ni.

Dik tak chuan hmasawnna hna kan tih tam tak hi chu, sum a awm phawt chuan politics-a induhsakna awm hauh lovin sorkar officer-te hian an thawkin an tipuitling thei a, an hna pawh a ṭha zawk daih thei bawk. Mahse, kan sorkar official tam ber sum lama an sihhnip dan hriatchian chuan beidawnna tham a ni. Tuna kan kalphungah hi chuan in lal chhâwk avanga mipui sum insem rual ta mai mai kan ang ber a. Ram hruaitu (politician) leh sorkar hotu (bureaucrats)-te hnung-thak inhiahtawn hi ram leh mipui hmasawnna ti ṭhanṭhutu leh kan intodelhna daltu lian ber a ni a, kan rama a chhia zawng zawng lo awm chhan hi a ni e, tih mai palh awl tak a ni.

Intodelh chu la sawi pha ta lo cheu pawh ni ila, hmasâwnna kawnga heti khawpa kan hnufual a kan ṭhan a ṭhut chhan hi chu kan ram hruaitute, sorkar official-te leh sorkar hnuai a hnathawktu sumdawngte thawhhona thianghlim lo tak (politician-bureaucrats-businessmen nexus/unholy alliance) vang a ni ber. He thawhhona tenawm hian van lam rim a nam reng reng lova, hremhmun rim a nam huam huam a. Mahse, hetiang lama inhnam­hnawihte hi Setana ram zauna atan a fatu rinawm leh phusa ber ber ni áwm tak an nih laiin, ‘kohhran thianghlim’ ti a kan sawi ṭhin, a kul-a-tai a khawvel hmuha rawngbawltu langsarte an lo ni leh lawi hlawm a, an nihna dik tak hi hmuh thiam an har a ni tawp mai.

Mizoram leh hnam tana a ṭha ber ber min tiam ṭhintute hian an thutiam hlawkpuitu tur nia an sawi, mipui tân an thutiam hi tihhlawhtlin tak tak an tum hauh lova, an tum ber chu mipui koki a chuang a (an vote hmuh a) anmahni leh an chhungte tana hausakna pâr lawh hi a ni zawk, tih ngaihdan a pianna hi a rei tawh mai. Kan naupan lai a kan ei chak em em sava awhna atana ‘tawktarh’ (bait) kan tàr thin leh, political party-te inthlan manifesto hi an inlaichin hnai hle tih kan lungfin hnu hian kan hre chhuak ta uar uar a ni mai àwm asin. Tlaiberh leh thangfên hian phuhnam rah hi an duh em em mai a, thangfên phei chu a thlawh pelh pahin a mittui a tla an ti ṭhin a, mipui hi thangfên kan nih chuan, manifesto chu phuihnam rah a nih ber chu.

Mipui rorèlna/sorkarna (demo­­cracy) kan sawi apiangin US Presi­dent, Abraham Lincoln-a’n America tualchhung indona a Gettys­burg hmuna indona a chhim­lam (confederates) ho an hneh aṭanga thla li leh a chanve champha, November ni 19, 1863-a a thusawi hi hriat chhuah loh theih a ni lo. Hetah hian democracy chu “Mipui sorkar, mipuite din leh mipuite tan” (government of the people, by the people, for the people) a ni tiin a boral ngai lovang (shall not perish from the earth) tiin a sawi a. Hei hi khawvela thusawi ropui ber zinga ngaih a ni.

He thusawi ropui eltiang hi kan ram hruaitu lo ni tawhte leh ni mekte, mipui rawngbâwl tura sorkarin a rawih sorkar hnathawkte thinlung phék a ziah ni se chuan, tun ang mai mai hi kan dinhmun a ni hauh tawhin a rinawm loh. A hma lama kan sawi tawh angin, hnathawhna tur pawisa a awm phawt chuan, mipui thlan sorkar awm hauh lo pawhin hmasawnna hna ruahman hi chu a kal ve mai a, kahpah te te-in an thawk ve thei mai. Vawi engemawzat President’s Rule hnuaia Mizoram a awm ṭhin lai pawhin sorkar hmalakna hi a tawp vek ngai bik hauh lo.

Mahse, hei hi kan aiawh a kan thlan leh, mipui rawngbawltu atana inpe te ram hruai dan tur erawh chu a ni hauh lova, an laka mipuiin kan beisei dan pawh a ni hek lo. Inthlan dawna kan ram hruaitu nih tum/ram hruai tumte’n inzawrhna ‘manifesto’ hi an lo inziah ṭhat siak mai mai ṭhin ang hi chu ‘ram hlui zia’ ti a hawisan a hun ta. Kawng hrang hranga hmasawnna lian tham leh awmze nei tham lam hawi a, ram an hruai tum dan a hmathlir (vision) nei leh chu an hmathlir chu tihpuitlin theih ngei a nih chauhvin mipui hian i zui tawh ang u.

Ram leh hnam hian intodelhna kawng hi a tak a a zawh a hun tawh takzet a. Ei leh bar, buhbal leh thlai bakah sa ei tur bakah kawlphetha siamchhuah lama intodelhna kawng min zawhpuitu kan mamawh tawh a nih hi. Kawngpui ṭha hi lirthei hmanga chak tak taka tlan leh hawi thawvenna tur ni lovin, kan ram economy chawikanna tur lam hawi a ni tawh tur a ni a. Kan tharchhuah leh siamchhuahte phurhchhuah a, man man zawka hralhna atana ṭangkai a hmang thei turin hmathlir nei ṭha hruaitu kan mamawh tawh a ni.

Hriselna lama hmasâwnna ruangâm (healthcare infrastructure) ṭha kan mamawh a. ‘Healthcare’ hi sumdawnna leh sum siamna (industry) ni lovin mipui hriselna mamawh phuhrûkna, hriselna ṭha nei a, eizawnna leh kawng hrang hranga hmasawnna hna kan thawh theihna atana ṭangkai a ni tur a ni a. Hripui emaw chhiatrupna dang a lo thlen thulh pawha mangang lutuk leh, chhiatna nasa zawk thleng lo tura inbuatsaihna chu, hriselna lama chang­tlung zawka hmasawnna kalpui hi a ni.

Chutiang bawk chuan kan zirna kalphung hi hmathlir thui tak leh chiang tak nei a kalpui a hun tawh a. Ekzamna a result ṭha neihna atan ngawr ngawr a gospel camping ang mai a inkhung hrang a beih chiam (examination oriented) ang hi zirna awmze nei lo a ni a. Chhawrtlâk leh thiamna tak tak nei tura zirlaite enkawl a, thiamna tluantling an neihna atana hrual hi zirna kalphungin a tum diktak a nih angin chumi lam hawi a kan zirna kalphung hi her rem a tihdik a ngai tawh zawk a ni.

Thiamna tak tak pawchhuak lo zirna hi bansan ngam a ngai tawh a. Khawvel zirna mual êng hmu phâk a kan invawrh chhuak nghal thut thei lo a nih pawhin, India rama in elna sang ber bera ngaihhnathiamna bik (reservation/concession) tel lova hnamdangte el pha ve tur tal a kan zirna kalphung (education system) hi kan thlâk a ngai tawh a ni. Chumi atan chuan inziah ṭhat siak ‘manifesto’ hi kan ram hruaitu leh hruai tumte’n tunah ngei hian an bansan a ngai tawh.

Tunhma a, Mizorama chéng, hnam hnufual lehzual zawkte vote hmuhna atana ‘tangkawng manna khawl’ pek tiam hun (era) kha a liam tawh a. Mahni Mizo puite ngei vote hmuhna atana ‘manifesto’ inziah ṭhat siak pawh hi hunin liampui tawh teh se. Nula rimthlûkna atan a thutiam fahrah te te hman ang chi kha, tun kumzabi-ah hi chuan hman a zahthlâk tawh tih ram hruai tumte’n an hriat a hun tawh.

Hetah hian mipui pawh kan harhchhuah a ṭul tawh takmeuh a, kan khawvel changkang zelah a taka tihpuitlin theih loh leh, tihpuitlin pawh an tum loh hmanga thuneihna leh lalna chan tum ngawr ngawrte tawktarh bawh huam huam hi i sim tawh ang u. ‘Manifesto’ inziah ṭhat siak tawktarh a awká kan ram tihchhiat belh zelna tur thanga áwk tawh lo tur hian mipui kan ṭhanharh a hun tawh takzet a ni e.