TF ṬHIAT ANG

Aizawl khawpui aṭanga thlanglam, hla vak lovah khuan khaw lian lo tak, mahse thlai thar tam ang reng tak leh an khaw bul ramngaw aṭanga chawhmeh lak tur ngah fé mai hi a awm a. Covid-19 hri lèn hma pawha zin veivakte chawhmeh leia an din ngei ngei deuhthaw ṭhinna a ni a. Luikam a awm a nih avangin he khaw ‘dawrpui tenau’-ah hian sangha rèp leh chêngkawl pawh lei tur a awm deuh reng a ni.

Hri a lên tâk hnu khan Aizawl khawpui aṭangin veng ṭhenkhat LLTF-te leh kharchhawng hovin lirthei kengin an zu dawr nasa hle a. An khaw VLTF-te kha awmze nei lo thlenga khauh châng nei an ni chungin, an khaw mite eizawnna thil kha a tir lamah chuan an nêk na ngam bik chiah lo. Mahse, Aizawl khawpui chhunga hri kai an pun deuh hluai apianga sorkarin inkhuahkhirhna an han tihkhauh a, inkharkhip (lockdown) kawnga an fet zual apiangin na takin an lo zawm ve a, an khuaah hri kai pakhat pawh an awm lo chungin awmhmunah an lo khirh uchuak ve em em zel mai a ni.

He khua-a VLTF-te hian thurolum ropui lo tak tak an nei nual a, chu’ng zing ami chu chawhnu dar 3 leh dar 5 inkâr (darkar 2 chhung) chauh sumdawn an phal kha a ni. Chawhmeh lakhawmtute leh mi lakkhawm sa hlêp neia lo hralh chhawngtute kha hmun pakhatah chauh chawhmeh pekchhuah an phal a. Tlailam dar 3 a rîk hma chuan chawhmeh la tur lirtheite kha an khaw pawnah din tirin, chawhmeh hralh tur te'n VLTF an hriattir phawt a, anni’n phone hmanga an koh loh chuan chawhmeh la tur lirthei luh phal a ni lo bur.

An fimkhur luatah, Aizawl lama inkharkhip an tih nat deuh chuan, an khaw mite kha an thlawhhma, leipui, nul leh chuktuah huana an thlaite kha a chawlhkar têl takmeuh lâk a zawrh an khapsak a. An khaw miten (khua leh tuite’n) a vanglaia thlai an lâk theih tak loh avangin, pawisa tam tak an hloh piah lamah hunbi nei thlaite chu lak lohvin a chang zo ta a; an tan chuan an intunnunna leh sum lakluhna chhutchahsak tih bakin sawi ngaihna a awm lo. Mahse, he khua hi a hnu lawkah Covid-19 hri hian a luhchilh ta thova, a khaw mipui zinga kai lo chu tlêmtè tak tak an ni.

An khaw thlen hma-a khaw pakhat­ah pawh hetiang tho hi kan hmu. Aizawl lama sorkar a khauh deuh chuan kawngpui-ah hrui an lo thlung nual hman zel a, VLTF duty-te pawh an meng rum zual sawt ve ringawt mai a ni. Hetiang khaw pahnih ang hi Mizoramah a tam em em mai. An khuaah kan châm dawn tih pawh ni si lova, din zeuh pawh kan tum miah lo chung pawhin (an phal lo hrim hrim a) an khaw luh dawn kawngpui (highway)-a kan lirthei nambar lo chhinchhiah tura min tiding khawtlai ṭhin phei chu an tam mai. Hri dona atan a ṭangkaina reng reng nei si lo hian, task force hian mipui mimir hi min va tibuai tak em!

‘Total lockdown’ an han puang chiah phei chu, Aizawl khawpui chhung ngei-ah pawh kawngpui (highway)-a hrui thlung hmuh tur a awm nual mai a nih kha. Hri darh tur venna atana ṭangkaina nei reng reng lo kha kan va ti nasa-in, kan mihringpui-ah pawh kan Mizopui ngeite harsatna siam hrim hrim hi kan lo va châk em em ve mawle tih hi ngaihtuahna-ah a lût ngut ngut tawh mai a ni. Thuneihna hmanga kan Mizopuite chunga inlek chiam mai hi kan ram hruaitu leh hruai tum te, kan official lian te chauh ni lovin, khawtlâng hruaitute pawh hian an lo âtchilh chu a nih ber hi mawle.

Mizoram hi nikum March thla chawhnu her aṭanga tun thlenga inkharkhip (lockdown) reina ber state niin an sawi a. Assembly zawhna chhanna kan chhiar chuan a dik tih kan hria ang. Ama’rawhchu, hming hrang hrang vuah tur hi kan sorkar hotute’n an hriat tam em avangin ‘lockdown’ tih hming vuah lova khauh taka mipui khuahkhirh kha chawlh hlek pawh a awm lo. Hetih chhung (thla 19) hian mipui chu hna thawk thei lovin, thla aikhirh ang maiin kan ek-cheh ṭhut ngawt ngawt a, kan sepui ruahdo ngawt ngawt mai a ni.

Lockdown rei bera ‘record’ kan siam bakah hian khawi ram sorkar leh India rama state sorkar mahin an neih ve loh ‘task force’ kan nei bîk bawk a. Health secretary-in March ni 18, 2020-a hriattirna a chhuah hmanga village/local level task force hi din rum rum kha a ni a, engmah an thawh tur leh mawhphurhna (terms of reference) pawh a tirah chuan ziahlan a awm lo. Chuvang chu ni maw, Aizawl veng pakhata LLTF duty-te chuan Police car khalhtu, Police uniform ha thlap chu, curfew bawhchhia-a puhin an lo man ṭep mai a ni, lal bêr bêr tak an ni. Keini ramah chuan curfew thlengin task force te kan kenkawhtir ta mai zawng a nih kha.

Mizoram hruaitute hi an mak ve ngawt mai, tlawmngai pâwl leh veng/khaw hruaitute tel lova hnathawk thei lo ang mai a khawsa, chutihlaia mipui thlan ngei, rorellai party sorkar lohna VC/LC te chhuanlam dawrâwm tê tê hmanga ṭhiah ching tak ni lawi si an ni hlawm a. An thiamna lam hawi zawng pawh ni miah lova khawtlâng, tlawmngai pâwl leh kohhran hruaitute phungbâwm a sawm chung mai vek an ni – kan sorkar hrawn tawh zawng zawng (Pu Laldenga sorkar tiam lovin) kha.

Hri léngah reng reng hian khawvel hmun dangah chuan hri darh zel tur ven kawngah, damdawi lam thiam an hmang ṭangkai a, mipui thunun a ṭul kawngah chuan Police an hmang leh mai a. India ramah hian Bihar khu a state mihring awmzat chhutin police an nei tlem ber a, mi nuaikhat zelah police 90.35 (sanctioned strength-a chhutin) an nei a. Mizoram hi Tripura leh Nagaland dawtah mi nuaikhat zela police 1,028.90 nei ang kan ni. (Thulakna : Bureau of Police Research and Development - BPRD Report, 2020).

Chutichung chuan kan sorkar hian dân pawhin thuneihna a pek zawk, kan police-te ai chuan khawtlâng hruaitu leh tlawmngai pawlte hi ring zawk ni hian a lang a. Chutih laiin India rama Police ṭha ber tiin kan hruaitute hian an fak chamchi lawi a. State ralmuang bera inchhâl chunga tuma’n kut an thlâk hlauhawm hauh lo kan MLA-te vengtu atana police kan dah tam lutuk te hi a zahthlâk viau mai a, khawtlâng a dinhmun sang chelh chhinchhiahna (status symbol) atan kan police-te hi kan hotute hian an hmang mai mai a; a chhawrna tur dikah an chhawr hlei thei lo zawk a ni ber.

Task force ṭhiah hi a hun tawh takzet a. Ṭhiah a ṭul chhan tam tak ziah pawh a ngaiin a lang lo. Kum 2004-05 chho vela Mizorama ruihhlo a tam chhoh tak êm avang leh, ruihhlo vanga nunna chân an tam takah khan, Central YMA khan SRS an din a. Mipuiin kan thlâwp em em laiin, training nei lo leh dânin thuneihna a pek an nih miau loh avangin, tharum thawha chêtna a tam ta hle a, nunna hial chân pawh tam tak an awm a. Ruihhlo kaihhnawih ni lem lovah pawh mi engawmzat chu phingchil hlum an ni.

Covid-19 hri a lèn tirh, Mizorama hri kai pawh an la awm hma khan task force hi din a ni a. Hun a kal hret a, hmun hrang hrangah an thuneihna hmangsual a, lal hrawt sawi tur an awm chho va. Nikum chhung mai pawh khan task force kut tuar sawi tur a tam leh hman tawh hle. Nunna chân phah hial pawh tun hnaiah kan hre ta a nih hi. Hri do (hri darh zel tur ven hna) thawk tura din ni si khan, tlawmngai pâwl tihdan pangngaiin an do an thlâk a, ruihhlo leh zu do hna kha firfiak ang reng takin an thawk leh ta mai ni áwm tak a ni.

A hma-a kan sawi, hri darh zel tur venna nena inlaichinna reng reng nei hauh lova zin veivakte harsatna siam a tihkhawtlai te, an khaw mite ngei pawh an thlai lâk a hralh an khapsak avanga an chhungkaw ei leh barin a tawrh phah a, sum tam tak an hloh te bak kha thil pawi a thleng tam chho viau ta mai a. Keini ang thova damdawi lama thiamna nei lo an nih piah lamah, hetiang lam hawia WHO leh ICMR-te’n hri do dan leh hri laka himna kawnga zawm tur an ziahte chhiar ngai hauh lo an ni hlawm a.

Chu mai pawh ni lovin, sorkarin inkharkhip hun laia inkaihhruaina (guidelines) a siamte leh engemaw bik atana thil kalpui dan tur (Standard Operating Procedure – SOP) a duante pawh chhiar miah lote an ni hlawm a. Ṭhenkhat phei chu rikrum thila nunna chhan tura hmanhmawh taka kal doctor-te lo tikhawtlai ta mai (an lirtheia doctor an ni tih lanna intar hrethiam lo) pawh an awm zu nia! Mitdelin mitdel vék a hruai chuan, khuarkhurum thuk takah an tla ang tih ang deuh a ni ber e.

Damdawi lam thiamna nei reng reng lote chuan, mithiamte duan hri kai enkawl mek chhuahtir dan tur (discharge protocol) an pawm lo lui ta a, an veng/khaw dan an dah lal zawk ta tlat mai. Hri kaite (vei kan ti lo a nia) enkawl dan tur leh dahna hmun tur thlengin thu an nei ta a. Sorkar leh mithiamte’n in lama in enkawl (home isolation) mai tur chi-a an ngaihte thlengin an veng leh khaw bilah dân hranpa an siam ta mai a. Chutiang mite sum sen zozai chu an pek sak a zeng pawh a ni lawi si lo.

Hri léng emaw harsatna dang thlen vang emaw-a mipui thunun tura inzirna sikul kal chhuak ve reng reng lo, task force te kan hman dan hi a dik lo nasa hle mai. Chu aia pawi zawk chu damdawi lam (medical) thiamna nei hauh lo an nih hre renga hetiang lama thutlûkna siam tura mawhphurhna kan pe hi a ni. Chumi chen chiaha pawi chu a dintu sorkarin, task force a hlau leh si leh, Disaster Management Act leh a behbàwm an bawhchhiat pawha hrem an nih theih dan tur a duang ngam lo hi a ni.

Kan sorkar hian India rama inkharkhip (lockdown) rei ber a kalpuiin mipui a hrêk tawh a, state dangin an neih ve hauh loh, task force hmangin khauh eltiangin min rapbet rei tâwk tawh hle bawk a. Chuti chung chuan India hmarchhak state 8 zinga mihring tlemna ber zing ami ni chungin, thlakhat dawn chu a zâwnin ni khata hri kai tam ber kan la ni ta zat zat a. Ram pum huap pawhin nitina hri kai tam lamah (mihring vaibelche tel awmna state zingah) palina te kan hauh ta hial mai. A sawt lo leh ṭul lo china kan pénna hi pawmin, sorkar hian task force hi ṭhiat phawt mai teh se. An ṭangkai ṭhin a lo nih pawhin an ṭangkaina hi a ṭangkai tawh lo (outlived their relevance) tih hi pawm ngam a ngai ta e.