Guest writer
HC Vanlalruata
ŢHALAITE CHONA
Kan naupan lai leh tleirawl chhuah chhoh lai khan nu leh pate’n chhungkua-in, nitin chaw vawi thum tal (square meal) kan ei theihna tur atana an thawhrimzia kan hre pha ve a. Sikul/college kal kan nih miau avangin chhungkaw tan kan ṭangkai nêp tih kha hairual a ni lova. Kan nu leh pate hunah phei kha chuan an fate thà kha an ui avangin, zir zawm lova thlawhhma lama intir liam an tam em em a. Keini chu veng keltil a chéng mah ni ila Aizawl khawpui, Mizoramah rau rau zirna that ve berna a awm kan nih avangin, nu leh pate’n lehkha min lo zirtir hram hram a lo ni.
Chhungkaw tan kan ṭangkai nêp kan tih hian, tunlai ṭhalai awm mai mai, niléng lenga online games khel a nu leh pa leisak biakhlatna veivak hmai hlai chi, nu leh pa leisak lirthei man to tak taka chak fe fe a tihtur nei mang silova tlan vak vak a, a petrol/diesel thunna tur pawh nu leh pate’n an pek ang hi erawh chu kan ni lo. Kan sikul/college chawlh hun a lo vah, hlo thlawh, buh seng, buh thar phurh haw leh thingphurh bakah, inhlawhna a awm phawt chuan inhlawh ṭang ṭang ṭhin kan ni a.
High School kan kal lai khan kan veng (Venghnuai) aṭanga mél 9 leh a chanve a hla ni a an sawi ṭhin, Chite rála Hliappui ramah lo kan nei ṭhin a, ka phurh zawh tawk baibing ka lak, ka phurh haw kha Thakthing/Mission veng bazar-ah ka nu bulah zuar ve-in ka hralh zo ve ṭhak ṭhin a, cheng 20 lai ka lei chhuak ziah a. Nilenga kan inhlawhfakin cheng 20 tho kan hlawh bawk. Khatihlai khan vawksa kg khat kha Rs 15/- vel a ni ta awm e.
Kan nu leh pate leh an hma a kan pi leh pute lo thawhrim tur zia kha rapthlâk tak a ni. Kâwl-a-ni-chhuak-chhiarin, a sûr-a-sa hnuaiah hna an thawk a, chuti chung chuan chhungkaw kumkhat eitur thar kha thil harsa tak a ni. Kan hriat ve phak chinah Mautam ṭampui mitthi leh rambuai a inzawm chhoh titih avangin Mizote (a hma chuan buh leh bala intodelh ṭhin) kha kan intodelh thei tawh lova. Chem tum leh tuthlawh/chemkawm ringawt maia chhungkaw khamkhawp thar kha thil namai a ni lo.
Tun ṭum Assembly inkhawm a Agriculture Minister Pu C. Lalrinsanga’n ‘Mizoram Agriculture Land Leasing Bill, 2021’ a putluh, Assembly in an pawmpui kha an sawiho laiin ka lo ngaithla chiang fumfe hauh lo pek a. Enge a nih pawh ka zir chiang mai hman hek lo. Mahse, a ‘bill’ copy ka hawn kha a hnu-ah ka’n en chiang a, vawi engemawzat ka chhiar hnu-ah, dân siam tura chhawpchhuah tam tak zinga pawimawh ber pakhat a ni tih ka zir chhuak a. Sorkarin dân siam tura a chhawpchhuah, lungrual taka an pawm tam tak a thisâwn tawh a, a tak a hman zui tak mang loh phei chu kan ngah tawh lutuk tih ngaihtuahna aṭangin sorkar hi a tak a hmang ṭangkai turin ka ngen duh a ni.
He dân, Mizorama rorelna sang ber (Assembly)-in an pawm tawh hi larsapin a la pawmpui hman lo na a, mipui aiawha thlante’n an pawm tawh miau avangin, mipuiin kan chip hi a thiang tawhah ka ngai ngawt a. Tute-emaw demna ngawr ngawrah min lo ngaihsak lo la - Mizorama ram ruak ni a kan ngaih, buh leh bal leh thlai engmah chin lohna ram tam ber, a bikin kawngpui-àn hi khawpuia cheng, kan mihausa leh thiltitheite ram deuh vek a ni tawh a. Mi pakhatin ram a neih theih zau zawng bithliahna dan (land ceiling law) kan neih miau loh avangin dinhmun ṭha lo takah kan ding mek a, lakluh mila chhiah chawi (income tax) nei kan ni ve lo bawk hian, dik lo taka thiltihtheihna kawngka a hawng huau a ni.
Serchhip Mat phai-ah mai pawh khian a ram neitute’n a tak a an cheibawl si loh, buh leh bal/thlai ching duh kuthnathawktute’n kumkhat atan emaw a pawisa chawi a ram an hawhsak a lo tam mai a. Chutih laiin Assam leh Tripura nena kan inrina vela phaizawl, leilet tam tak chu dân leh hrai engmah zawm lova (zawm tur ber dân pawh a awm ngai lova), inremna fumfe ziaka dah bawk hek lova hnamdangin an enkawl hi a tam em em mai a. Ram neitute’n a tak a an luah miau loh avangin an ram an chân mek a, an la chân zel dawnin a lang. Ramri hrûlah phei chuan kan che chhe telh telh ang a, kan ram leilung kan chân dawn chauh a ni mai thei.
Kan dinhmun tihchianna atan chuan, Agriculture department-in kan buh thar zat kumtin a a puan ṭhin hi hman a remchang khawp mai. Agriculture department-in Mizoram chhunga buh thar zat kumtin a a puan ṭhin hi tak tak a nih a, kan mipuite fairelbél a thleng vek a nih ngat chuan, Food, Civil Supplies and Consumer Affairs department-in Food Corporation of India (FCI) aṭanga vaibuh a lei tam ber hi lei ngai lo tur a ni ang.
A chhan chu Mizoram leilungah kan tharchhuak tam ve tawh lutuk. Chuti a ni chung chuan ram/leilet neitu Mizopa tam ber hian, an buh thar hi an hui tlem em em a, chu chu a tak a kan ramchhung a buh kan ngah loh chhan a ni a. Hmanah khan Agriculture department-in kan buh thar zat report milin, kan indaih lohna tur zat chauh kha Food Corporation of India (FCI) in min rawn pek an tum ta mai a, kan sorkar a mangang hle a nih kha.
Kum tam tak kalta aṭanga tun thleng hian Assam leh Tripura ramri depa leh ramri dep lem lova awm leilet leh sangha dil tam ber, za zela 90 lai a ni awm e, hi Mizovin enkawl lovin hnamdang kan enkawl tir vek a. Leilet a buhpui an thar kha a zahve vel emaw a ram neitute’n an chang ve chauhva, buh vawi 2 an thar chuan a hmasa zawk chu a enkawltu hnamdangte’n an pumhmawm vek a. Sorkar officer pakhat leilet neitute a tak a luhchilha buaipui ṭhintu chuan, leilet a buh vawi 2 thar ai hian thlasik thlai vawikhat chin hian a let deuhthaw sum an hui a la ti ta deuh deuh.
Hemi piahlamah hian leilet/ram neitu tam takin a tak a an ram an enkawl loh avangin an chân tawh a. India rama dân hrang hrang avangin kum rei tak tak lo luahtute khan, court-ah kalin an ram leh in luah kha an neih hlen tawh thu hi an sawi fo reng a. Chutiang chu kan tawng dawn chauh pawh niin a lang. Ziaka inremna fumfe awm si lova, ram/in inluahhawhtir a him lohzia hi Mizote hian kan la hre tawk lo hle.
Chutiang a nih mek lai a, ‘Mizoram Agriculture Land Leasing Bill, 2021’ pawm a lo ni ta hi a lawmawm hle mai a. He dân hi kan rûla-raw-neih leh mai mai ang a, a ṭangkai tur angin kan hmang ṭangkai leh chuang lovang tih erawh chu a hlauhawm khawp mai. He dân hmang hian ram neitu leh hmangtu tur khan ziak kherin an inhawhtir hun (kum) bituk an ziak thlap tawh ang a, chu chu a ram hawhtirtu tana him zawk tura ngaih a ni.
Duhthusamah phei chuan legal document tling khawpin judge/magistrate emaw notary public emaw, a nih loh pawhin ukil leh thuhretute hming ziah hnan thlap ni thei se a him lehzual awm e. Chutiang a nih rual chuan a ram hawhtu khan land lease a neih thlap chuan, bank aṭanga sum pûkin awmze nei thamin kha ram a hawh kha a cheibawl thei tawh dawn a. Ram luah hawhtirtu lahin a luah hawhtirna pawisa kha a ram dangah hlâwk takin a hmang ṭangkai thei bawk ang.
Mahni chhungkaw khamkhawp ṭawk ṭawk (subsistence) ni mai lo, hausakna tham leh buh leh bal/ thlai a Mizoram a intodelhna tak tak tur atan chuan ruahmanna lian tham, ram zau tawka awmze nei tham a chetlâk a ngai tawh a. Chu chu kan ram leh hnam intodelh leh dinchhuahna tur kawng pawimawh em em a ni bawk. Lo leh huan, sangha leh ar vulh ang chi (agriculture and allied sector)-ah hian chuktuah huan (backyard farming) hi a ṭhat ve tho rualin, lian tham a kan chet loh chuan kan heti kumkhua reng dawn tih hi chian a hun ta.
He dân tlawhchhana kalphung thara kan kal ngat chuan, rei vak lovah he ram hi tharchhuah lamah kan siam danglam (transform) thei ang tih hi a rinawm a. Kan ṭhalai rual, tunlai thiamna lama tawng sangte hian phur takin society emaw, eng pawl emaw dinin awmze nei thamin hma an la thei dawn ta a. Bank leh financial institution dang hmang ṭangkaiin lian tham takin chet han thawh teh se. Mahni kutkawiha hmalakna (entrepreneurship) awmze neia kalpui theihna kawng a inhawngah i ngai tel bawk teh ang.
Kan pi leh pu/nu leh pate thlawhhma lak anga hah rimtawng lutuk leh, hriselna-in a tawrh khawp tura thawh ngai lovin khâwl hmanga hnathawh (mechanised farming) a kalpui theih ta a. Mimalin leilehna leh khâwl dang, ama puala a lei theih loh pawha inhmanṭawm theih dan tur (custom hiring system) hi sorkar hmasa lam aṭang pawha kalpui a ni tawh a. Hei hi kan hman ṭangkai thiam phawt chuan hah thikûla thawk lovin, hlâwk zawk siin hna a thawh theih ta a, intodelh kan hnaih sawt tihna a ni a, kan ram kan humhalhna atan a ṭangkai em em bawk ang.
He kalphung thar hian a tak takin buh leh bal leh thlai tharchhuah lama ram pum huap harhtharna (green revolution) thlen thei sela kan duhthusam a ni vekin a rinawm a. Chumi atan chuan kan ṭhalai rual thluak ṭha leh taimate an lo pen chhuah hi a pawimawh hle a ni. Social media a hmeichhia ang mai a âng chiam chiam leh phunchiar em em ve lo, intodelh piahlama hausa turin ṭhalai mithiamte rawn pen chhuak teh u. Chu chu he ram hmangaihtu, humhalh a, humhim a, a dinchhuahna atan a thá thawh duhtute tihtur (duty) chu a ni e, kan ram chin hauh a, humhalhna tur a hmalakna pawimawh eltiang a ni bawk.
Kan ram hruaitu, minister leh MLA-te, MLA nih tumte thleng pawhin an bial mipui tan ruang phurhna (morgue van) leh damlo phurhna (ambulance) an lei tam ta hle a. Kan MLA/minister-te hian damlo kan leh mitthi ral hi an hna lian berah an ngai tawh emaw tih mai tur a ni. Mitthite zah lohna lamah ngai lo ila, mitthi aia a damlaite tana thiṭha ti zawnga chét an lak a hun ta hle mai.
Political party zawng zawngin intodelh an thupui a an neih hi a tak a kalpuiin, tun aṭang chuan an bialte tana lirthei an lei apiangin mitthi/damlo phurhna lam aiin kuthnathawktute tana ṭangkai tur an thil tharchhuah phurhna, chutah pawh chuan buh leh bal, sangha, sa leh thlaite vawn ṭhat theihna chi, cold storage van/insulated van lei lam hi uar tawh rawh se. Cold storage/warehouse tam thei ang ber kan neih a pawimawh em em bawk. Tuna kan kaldan lo lam ‘about-turn’ in i kal tawh teh ang u.