NUNPUI

Sorkar laipui tirhin vawikhat aia tam mithiamte an lokal tawh a, Mizorama Covid-19 hri kai an tam em em chhante an rawn zir chiang a. A lokal hnuhnung zawkte’n an hmuh dan tawite a an ziahah chuan, Mizote hi inchhûng kual ṭhem ṭhem (close-knit society) an nih avang leh hrilen lai a mipui hriselna kawnga tihtur pawimawhte, a kengkawhtu turte’n an kenkawh tawk loh vang a ni tih a ni. Hei hian a sawifiah thui viau mai awm mange. Anni hnu hian UN ngheng leh Geneva khawpui a hmunpui nei ‘Médecins Sans Frontières’ (Doctors without Borders) aiawhte pawh Mizoram dinhmun zir chiang turin an lokal a ni.

Mizoram hi a tirté aṭanga hri léng hlau ber pawl leh hri do kawnga thutak ber kan ni hial awm e. Insawiṭhaih lam lah kan bei nasa , sorkarin min sawiṭhaih a, mithiam a ngaih ṭhenkhat pawhin hlau hle turin min chah a, he hriléng do kawnga sorkarin phungbawm atana a sawm; task force ho phei chuan min rûmṭhaih nasa hle. A nihna takah chuan keini chu sawi loh, khawvela mithiam ber ber pawhin an la zir chian hma leh, he hri chêt dan pawh kan la hriat vak bik loh kha a hlauhawm thei ang berin kan insawiṭhaih a, a lên tirh lam, nikum bul lamah phei kha chuan, a sawi hlauhawm thiam thiam kha mifing an ni ta mai awm e.

Kan insawiṭhaih nasat vang pawh ni hranpa lem lovin, nikum lam kha chu kan zia-awm viau mai a. Kristian kan nih avangte, kan ṭawngṭai nasat avangte leh kan sakhaw vawn avanga a bîk taka malsawmna dawng leh humhim bîka awm angin kan insawi nasa hle a, lo ‘haleluia’ chiam tâwk pawh awm sela a mawh love. Mahse, kumin April thla aṭangin hriléng thawh hnihna-in min nuai ṭan a, namén lovin hri kai an tamin thihpui an pung ta a. Zawlnei thupuan lam chu thehmeh ang mai niin, hri kai leh nunna chân pun tak chhan hi kohhran inkhâwm khap leh, a huhova kan ṭawngṭai tlêm tak vanga puhtu lam erawh chu an awm chuang ta lem lo.

Hri kai tihtlem dan tura pawimawh hmasa ber pakhat chu hri kai leh kai lo endikna rintlâk neih hi a ni. Sorkarin district tina RT-PCR laboratory din a tum thu hi kar kalta Nilaini khan puan a ni a. A lawmawm rualin a hma khan lo nei tawh ila chuan tuna kan buaina tam tak hi kan pumpelh theih ring an tam ngawtin a rinawm. A chhan chu kan hman rim ber Rapid Antigen Test (RAgT) rintlâk dan a hniam em vang a ni.

A rintlâk tawk loh avangin India rama helam a thuneitu sang, Indian Council of Medical Research (ICMR) chuan hri kai leh kai lo endikna atan 70% chu RT-PCR leh a tlukpui khâwl hman tur a ti reng a ni a. Mahse, keini chuan rinrâwl berah kan neih lui tlat a. Hei hi a mak nge a mak vak lo tih chu ngaihdan a insual viau mai thei. Covid-19 hriléng thawh hnihna a len ṭantirh vel (April-May thla) khan West Bengal leh Assam state Assembly inthlanna a duty kan police te an lo haw a. An zingah hian RAgT hmanga endika hri kai hmuhchhuah an awm nual laiin tam tak chu hri kai lo anga hmuh a ni.

A hnu rei vak lovah hri kai lo anga RAgT khawlin a hmuh tam ber khan hri an lo kai reng mai tih hmuhchhuah a ni a. Police chu an hmunpui ṭheuh a a huhova awm an ni bawk a, an inkaidarh nasa hle a nih kha. Chutichung chuan RAgT hi rinrâwl berah kan la neih zui zel a. Tun thlengin ZMC a RT-PCR laboratory bak hi a dang kan la nei lova, Lunglei lam an chiau-hiar zual hle. Hri kai leh kai lo endikna rintlâk kan ngah phawt chuan result kan hre thuai ang a, enkawl ngai chu enkawl zung zung theih an ni ang.

Mi thil chik mi tak pakhatin a chhinchhiah dan chuan, kumin June ni 15-30 inkar khan sample endik zawng zawng zinga 27.95% chu RT-PCR hmanga endik a ni a, TrueNAT hmangin 5.43% endik a ni a, 66.62% chu RAgT hmanga endik a ni. August thla phei kha chuan RT-PCR hmangin sample 12.31% chauh an endik a TrueNAT hmangin 3.51% endik a ni a RAgT hmang erawh chuan 84.03% lai a ni, September pawh RAgT hmanga endik hi 76.57% a ni a, RT-PCR hmanga endik zat chu 17.25% chauh a ni.

Hna pawimawh pahnihna chu a hma aia pawimawhna nep chuang lo a ni a. Chu chu kan hri do dan kalphung thlak hi a ni. A hmasa berah chuan hri kai na zual, damdawiin a doctor-te’n an enkawl vat ngaite enkawlna tur hmun siam hi a ni. Hri kai kan neih mek mi 15,400 chuang zinga 300 bawr vel hi Dedicated Covid Hospital (kan neih chhun ZMC-a enkawl an ni a, mi 100 bawr vel chu Dedicated Covid Health Centre DCHC)-a enkawl an ni bawk a. A dang chu Covid Care Centre (CCC), Community Covid Care Centre (CCCC) leh in lama inenkawl (home isolation) te an ni.

Mihring nunna hi a hlu em a, chuvangin nunna chhan hi sorkarin a ngaih pawimawh ber turah kei chuan ka ngai. Chumi ti tur chuan hri la na zualte enkawlna tur, damdawiin hi siam belh a ngai vat vat a; a awmsa-ah pawh khum tam zawk, a bik takin ventilator leh oxygen pekna awmsa ICU siam belh hi a pawimawh zual. ZMC ringawta innghat lovin chhim bial mipuite tan ZMC ang chi DCH leh Aizawl khawpuia pahnih kan neih mek DCHC hi hmun dangah an neih ve a ngai bawk. A bik takin chhim lam bialah hmanhmawh eltianga siam ve ngei ngei a ngai a ni.

Covid-19 hi zu ang deuh a ni a, amah lawng lawng hi chuan hri hlauhawm em em, mihring suat buaih buaih a ni lo. Chutih rual erawh chuan inkaichhawn awlsam tak a ni a, natna benvawn nei leh upa lam tan erawh chuan an natna belhchhah a, an nunna an chân hma phah theih natna chu a ni. He hri hian tar kum 80 chuang, a ṭhen phei chu 90-95 leh a aia upate nunna a la tam ber ni awmin sorkarin mitthi chungchang a ziahlan aṭang hian a hmuh theih a.

Dik tak chuan Covid-19 vanga thi ni a tarlan tam tak hi ‘tar thi’ tih mai theih awm, he hri hi léng lo mahse natna engemaw hlauhawm vak lo vàng pawha thi mai tura ngaih an ni a. A chhan chu tumah hi he khawvela dam tlang tur kan awm miau loh avangin, engemaw vangin kan thi vek dawn miau a ni. Hei hi mihring nunna sawi népna a ni lova, mihring nunna derthawnzia tarlanna mai a ni.

Kan tlin tawk hi mipui leh sorkarin kan hriat chian a, chumi anga kan kal chu a hun tawh. Thil ṭha ber kan duh a, mahse, kan tlin miau si loh chuan kan tlin tawka kan keuh thlûk a ngai tih mai a ni. Nunna chhan hi kan thupui ber tur a ni a, ngaihsak loh avang emaw, ngaihsakna tur hmanrua leh a ngaihsak theitu awm loh avang mai a mihring nunna chân thin hi a pamhmai lutuk. Chuvang chuan a hmalam a kan sawi ang hian, damlo na zual tak tak, doctor thiamte’n an vil chawtna hmun ZMC ang chi DCH leh doctor-te’n an vil tho hri kai na zual enkawlna DCHC ang hi kan mamawh em em a, tun aia tam fé hi kan mamawh mek a ni.

Covid-19 hri kai, mahse natna nei lo/langchhuak hauh lo (asymptomatic) thlenga enkawlna hmun siam hi a ṭulna a awm tawh lova. CCC hi sorkar hian a din nual a, Aizawl chanchinbu ZOZAM TIMES-in an ziah hi a dik a nih chuan, tute’n emaw sum an siamna hmun mai a ang ta riau. Dawra an hralhna man let thawk a CCC-a awmte chu Vitamin C leitir an nih thute, chaw leh chawhmeh an sem enin a man a to uchuakin, chhungkaw pakhat ami tam tham awmte tan an ei man senso a sing tel a nih dante, a man chawi loh tura an lo ngaih, an tui intur thlenga an chawi chu na an tih thu he chanchinbu hian a ziak a ni.

Ni e, a nia sin. Hri kai ṭhenkhat, a bikin an chhungkua a kai kimte hi chu anmahni chenna in a in enkawl tura khung (home isolation) mai awm an nih laiin tute-emaw thu-in CCC emaw CCCC-ah emaw dah luih an ni a. Doctor enkawlna an dawn hauh loh chu thuhran, doctor-in vawikhat pawh a tlawh lohvin an chhuak leh a, pawisa erawh an seng tam hle. A thla tel tam hnathawk thei lova awm tawhte senso atan chuan a tam hma ta em a ni. Damdawi, chaw leh a behbawmah manṭang ei an awm em ni? Chutianga eitute chuan mi duh lo chung hi CCC/CCCC-ah hian an dah lui a ni angem?

Mihring nunna chhan duhna atana thathawh tak takna lam ai a mi damloh manganna denchhena sum siam hmang aia mi tenawm hi an vang khawp mai. Mi retheihna denchhen a, miretheite sum eirûk ching nen patla khata khai chi an ni a, Kristian chu an inti ve a, inkhâwm an taima-in an ṭawngtai taima viau a ni mai thei, chu chuan he pawikhawih tenawm tak hi a tinép chuang lo.

Hawh u, kan hri do dan hi i thlâk hlawk teh ang u. Hri kai damlo na zual hi an nunna chhan tumin theihtawp chhuah ila, chumi atan chuan a na zual enkawlna tur damdawiin leh, damdawiin atan a ruahman chawp din zung zung a ngai tawh. Chhim tawp emaw hmundang aṭang emaw a hri kai damlo na zualin, ZMC chauh pan tur an neih si avanga an pan mek laia kawnglakah an thi hi tihtawp a ngai a, chu chu hmun hrang hranga DCH leh DCHC neih belh nghal vat a ṭul nachhan a ni.

Chutiang a nih lai chuan natna leh harsatna nei reng reng lo (asymptomatic), endikna a hri an kai tih hmuhchhuah zawng zawng mai enkawl vek kan tum a, a enkawltu doctor hranpa pe thei chuang si lova kan khungkhâwm hi a ṭul lo mai ni lovin a ṭha lova, tihtawp nghal tur a ni. In lamah awm se, midang an kaichhawn lohna turin inkhunghrang mai rawh se. ‘Mild symptom’ nei, tlâng hriléng kai satliah ang chauhte, tlin hauh lo chunga enkawl chiam kan tum hi tihtawp a ngai bawk. Midang an kaichhawn lohna tura an chenna ina khunghran hi a tawk em em a ni.

Phairam lamah hmui tuam lovin khawlai-ah an vei suau suau a, kan Pathian hnenah an ṭawngṭai a ve zeng pawh ni hranpa lovin, keini aiin nasa takin hri kai an tlem em em tawh a. Keini heti taka hri kai kan tam nitin mai chhan hi chunglam duh loh zawng tak, hri léng remchang a la a, Anania leh Saphiri kan sawi ang mai a eirûk hmang an awm avanga hrem tawk kan ni mai em tih hi ngaihtuah tham a ni tawh zawk asin. He hri léng hi hluhlãng taka kalpui a, insawiṭhaih a, kan zawh loh nghawngkawl inbahtir ai chuan kan NUNPUI a ngai tawh zawk a nih hi.