Guest writer
HC Vanlalruata
MITIN CHANVO
Peter Mas ziah ‘The Valachi Papers’ emaw, Mario Puzo ziah ‘The Godfather’ leh ‘Omerta’ te, Henner Hess ziah ‘Mafia and Mafiosi’ leh a dang chhiartute chuan United States (US) rama Mafia ho chet dan ràwn zia leh rapthlâkzia in hre ngei ang a. Kum 1920 leh 1933 inkar chhung a US sorkarin zu khap hmakna dan (Prohibition) khauh leh khirh tak mai a kenkawh lai khan, Al Capone leh Mafia hotu ‘Don’ emaw ‘Boss’ ti emaw a an koh ṭhinte kha dân kalha US-a zu tawlhluh hna thawkin, an hausakna kha a let tam takin a pung a, an thuneihna khan khawvel pumah ban phak loh pawh a nei ta meuh lo.
Khati khawpa Mafia hovin zu khapna hlawkpui a, America ram ‘economy’ a a zawlpui deuhthaw hausakna an chhek-arbawm mek lai khan, US sorkara suahsualna chhuitu pawl, Federal Bureau of Investigation (FBI) hotupa ber John Edgar Hoover khan hun rei tak chu a huhova suahsual bâwl pawl (organized crime) a awm theih kha a ring lo tlat pek a. Ṭhenkhat chuan Mafia an awm tih ring lo tlat a a awm chhan chu, Mafia hotu Meyer Lansky leh Frank Costello-te’n a hnuaia thawk ṭhin nena mawi lo taka an khawsa dun lai thlalak an neih avang a nih an ring.
A chhan chu eng pawh lo ni sela, May ni 10, 1924 aṭanga May ni 2, 1972 (a thih ni) thlenga FBI hotu lú ber nihna chelhtu Hoover hi US President Calvin Coolidge-a’n he hna chelh tura a ruat aṭanga a thih thlenga he dinhmun a chelh chhung khan, tih ṭhat tam tak a neih rualin a chet dan khan sawisel a hlawh nasa hle a. Chumi zinga entirna pakhat chu a hnuaia thawkte kha mâwl hmel deuh a a hriat, ama ṭawngkam takin “A hmel hi Truck driver hmel a pu ve lutuk em mai” tih vanga ban tak tawpte an awm a. Kum 1930 chhova misual rual tâwn darhtu leh FBI zinga suahsualna chhuitu ropui, Melvin Purvis kha amah aia a lar a a hriat avangin, a pâwngpaw ban ngawt bawk a nih kha.
Mafia leh FBI chungchang kan ziah duah hian chhan a nei a, Mafia-ho lo chawrchhuahna chu, Italy rama Sicily thliarkar a ni tih hriate pawhin US lama an chét nat dan chauh an hria a, a tam ber erawh chuan an ram Italy-a corruption leh pawikhawihna dang dang an tih hluarzia an hre lem lo. A nihna takah chuan US a an inkulh ngheh hma khan, an lo chawrchhuahna Italy ram (a bikin Sicily-ah) Mafia-ho hian a hmu peih tan chuan an hniak hi an lo hnutchhiah nasa tawh a. Mahni kutkawih a rinawm taka eizawnna kalpui tam tak chu ‘misualin’ an tihbuai lohna atan tih chhuanlamin, ‘tukluih chhiah’ (protection money) an lo ṭhing lui nasa tawh a, chu chu Sicily thliarkâr aṭangin US lamah an suan a ni deuh ber e.
Hetianga pawisak nei lo, hlàwmkháwmte hi a hnu thlengin Italy ramah an che na zui hle a. Kum 1990-2000 chhovah khan Italy ram eirûkna thenfai duhtu judge/magistrate rual ‘Mani pulite’ (Sap ṭawng a ‘clean hands’ Mizo ṭawng chuan ‘kut fai’) an tih mai te chuan, an ram eirûkna tihrêm tumin an han bei ta tak tak a. Magistrate/judge engemawzat chu eirûk hmang leh an chêkâwite kutah an thi a, mahse, an rama rorèlna dik awm theihna atan leh, eirûkna zung, pawh phawina atana thawktu an nih avanga thih huama inpe te an ni. Italy rama hmasawnna leh mipui thawvenna daltu tam tak court hma a hruai a, thiamloh chantir a hrem an ni kha an lawmman leh chawimawina tangkapui dawnah an ngai hmiah a ni.
Sorkar ropui tak takte’n eirûkna leh misual rual intêlkhawm laka harsatna naménlo an tawh ṭhin chhan hi eng dang ni lovin, Indopui 2-na hunlaia ‘tlawn lungawi’ (appeasement policy) kalpui a, Adolf Hitler-a kaihhruai Nazi sorkarna Germany a do ngam lawk loh vang ti a khatihlai a US President, Franklin Delano Roosevelt (FDR ti a koh ṭhin) British Prime Minister Winston Churchill-a’n a puh ang deuh kha a ni. Sual thlah zalen hi a pawi a, misual an huangtau satliah mai ni lovin hun a lokal hret a, thunun zawh loh khawpin thil a kal ta ṭhin a nih tih hi khawvel chanchinah chhiar tur a tam lutuk.
US-ah an rama suahsualna do kawnga ram pum dâp, FBI hotupa Hoover-a berin pawikhawih tur hrim hrima intiam rual pâwl (organised crime) an awm tih a pawm thei lo tlat kha a pawizia chu khawvel chanchinah kan hmu a. Italy pawhin a man a pe sâng hle. Khawvel hmun hrang hrang a misual rual intélkhawm an vawk lallèn theih nachhan ber chu sorkar hlemhle (corrupt) vang a ni ber a. Police leh court lam thlenga sum hmanga lei theih ram chu misual, mi tawrawt, mi paurau leh dân bawhchhiate ngampatna leh inlulinna ram a ni ngei ngei ṭhin a. US ram meuh pawh hun engemawti chhung chutiang chuan an awm a, Italy phei chu entirna langsar tak a ni.
India rama hetiang chi misual rual intélkhawm te, eirûk kawnga inthurual inbéngbel nghet lutuk (underworld) hote pawh hi, sorkar thuneitute’n an khâwi ngam lutuk ṭhin vang a ni a. Thuneihna chelh duh vang liau liauva silai keng misual rual khawi ngamtute avangin India ram politics hi tharum thawhna nen a inchawhchawrawi (criminalisation of politics) a lo ni ta a. Politician, sumdawng leh misual pawlte thawhhona (politician-businessmen-criminals nexus) avangin tun hi kan thleng a ni. Misual kha inthlanna-a a chuh khap ngawt theih a ni si lova, anmahni ṭanpuitu ralthuam keng, hel pâwl emaw misual rual neite chu inthlanna-ah an tling thei ta zawk mah a nih hi.
India ram hmun tam berah chuan thuneihna chelhtute humhimna hnuaia awmte emaw, an chhungte leh an chékkawi te emaw-in, ram dân bawhchhia a pawi an khawihin Police-in thubuai an ziak lut mai duh ta lo ṭhin a. Chu chuan India ram hi misual ngampatna ramah a siam mek. MP leh MLA, a bik takin sorkar lai party thlantlinte chuan, pawi an khawihin thil an tisual ve thei ta lo emaw tihtur a ni ta a. Hetiang boruak chiah hi Italy leh US rama ‘Mafia’ ho lo huangtau chhoh theih nachhan bul ber a ni.
Mizoramah hian kan Police-te hi an chhuanawm tih loh rual a ni lo. Dân bawhchhetu court-a thiamloh chantir zat (conviction rate)-ah Mizoram kan sang ber reng ṭhin a, hei hi kan Police-te thawhrim vang liau liau, misual hnuchhui kawnga an chét ṭhat vang a ni. Chutih lai chuan tun hnai-ah hian thubuai lian tham leh lar tak tak chhui kawnga kan Police officer ṭhenkhat chet dan hi chuan ngaih a tiṭha hauh lo mai.
Suahsual bâwl leh pawikhawihtu chhûngkhat lainate mi thilti thei, hausa leh thuneitute nena an inzawm hnai an lo nih avanga pawikhawih tuartu leh nunna hial chân chhungte’n, harsatna an tawk ta zauh zauh hi thil ṭha lo tak a ni phawt mai. Police Station-a thubuai ziah luh ṭhat duh lohte, dân hmanga nawr luih deuh hnu chauhva ziah luh a, chu pawh a thubuai nena inmil lem lo leh nép deuh zawk, IPC leh dân dang section ziahluh tum deuh tlat te, thubuai ziahluh hnu pawha chhui ṭhat duh lohte kan hre ta fo mai.
Chutah chuan tunhnai thlenga dikna duhtute an la rik luih luih chhan Mizoram CM hlui vua leh vangte chungchang leh, Aizawl Damveng a cheng Meitei tlangval Jackie-a thubuaite kha a langsar zual an ni awm e. He’ng thubuai sawi hlawhte hi a thubuai dinhmun (merit of the case) chu, keini lo sawi chiam tur chi a ni lova, court-a thu awm mek (sub judice) a nih avangin dân rorelna chungchanga lo inrawlh phei chu tih chi pawh a ni lo. Chutiang a nih lai chuan hetiang thil a kan Police officer ṭhenkhat thiltih dan hi chuan lung a ti-awi hauh lova, pawikhawihtu (criminal) tih huangtàuna leh ṭhenkhat dân chunga léng ang ziazang a khawsaktir theihna lam hawi a ni.
Tupawhin dân bawhchhiatna tuartu ni a inhria a, Police hnena kal a, thubuai siam tura an ngen (FIR an thehluh) phawt chuan, thubuai lo ziah luh phawt kha an tihtur a ni mai a. An thubuai ziahluh behchhan khan an chhui ang a, thuchiang (evidence) a awm lohva, thubuai a lâk tur tak tak (prima facie) a awm lo a nih chuan court-ah chutiang a awm loh thu ‘final report’ an thehlut ang. Thubuai a pawm tlak a nih chuan, court-ah ‘charge sheet’ an thehlut thung ang. A engamah hma a FIR lo pawm (entertain) loh nghal tawp zel ang chi hian thubuai thehluttu leh mipui thinlungah rinhlelhna thuk tak a siam thei a, officer corrupt hna a nih bakah, a pâwngatak a mimal chanvo rahbehna a ni.
Hei hi thil India Constitution-in mitin hnena mimal chanvo a pék rahbehna a ni chiang a. Tu-in emaw dân kalha kan chunga hlei a len a, min tina emaw kan rilru a tina emaw a nih chuan, India Constitution (Fundamental Rights) bung 14 leh 15-naah khan khua leh tui intluktlànna leh inthliarna laka kan chanvo kan humhalh theihna a awm a. Dân hmaah chuan mitin kan intluk tlang vek tih hi India Constitution thurolum a ni. Chumi palzut a ṭhenkhat laka thubuai ziaklut vat a, man an nih lai a; ṭhenkhat duhsakna tenawm uchuak pe a, pawikhawih nia puhna haider bik hi India Constitution thuthlung kalh tlat a ni.
He thil hi a hlauhawm takzet a, Constitution kalh a nih piahlamah, ram dân bawhchhiatna a ni a. Heti zawnga thuneitu, a bikin Police-te an kal zel chuan, he ram hi ‘mafia’ ang chi huangtauna ram, sual zalenna ram leh mi dikte rahbehna ram a ni thuai dawn a, a ni mek tawh em tih pawh hi ngaihtuah tham a ni ta. Dân rorelna hi a lal ber chhûng chuan he ram mipui hi kan zalèn ang a, kan chanvo humhalhin kan hlim ang.
Chutiang ni lova dân kengkawhtute’n ṭhenkhat laka nisat tir a, ṭhenkhat laka ruah an sur tir ang hi an kalpui zui zel vaih erawh chuan, he ram hi misual leh dân bawhchhetute tana hmun nuam lutukah kan siam thuai ang tih hi rinhlelh chi a ni lo.