MILEM BIA

Tlem lai deuh khan ka ṭhian bul, Catholic kohhran chhung­kaw inah ka léng a. An kohhran chanchinbu, dawhkana lo awm chu ka chhiar a. Chutah chuan khawvela kohhran hrang hrang (Mizoram tiamin) din tute hming a inziak tlar thla dul mai a. Mizorama kan kohhran hriat lar - Presbyterian, Baptist, UPC, Salvation Army, Seventh Day Adventist-te bakah, kan ṭhenawm Burma a Mizote kohhran lian Methodist leh Wesleyan te, khawvel hmun dang amite leh Mizorama kohhran tenau thlengin an ziak tlar a, a dintute chu mihring vek an ni hlawm a.

Catholic kohhran erawh chu, “He lungpui chungah hian ka kohhranho ka rem chho ang a, mitthi khaw kulh kawngkharte chuan chu chu a ngam lovang” (Mathaia bung 16:18) ti a Petera chungchang sawitu Isua Krista din niin, a tawp berah he chanchinbu ‘Shalom’ hian a dah a ni. Engpawh nise, Catholic kohhran din tak tak hun ngaihtuah chuan, Pathian thu zir mite chuan a hring a hran a Isua Krista din ni lovin Peter-a din niin an ngai a. Chu inhnialna-ah erawh chuan kan inhnuhhnawk ve kher a ṭul lo turah i ngai ang.

Engpawh nise, Mizoram bik sawi ta ila, kan kohhran, tlawmngai pawl, pawl dangte leh political party-te hi mihring din vek a ni a. Entirna’n Mizorama kohhran hrang hrangte hi Zosapte emaw, Mizo hruaitu hmasate’n emaw an din vek a ni a – Chhandamna Sipai Pawl hi Great Britain ramah General William Booth a din a nih laiin, Mizorama din chhuaktu chu Pu Kawlkhuma a ni. Baptist Kohhran dintu chu Pu Buanga leh Sap Upa (James Herbert Lorrain leh Frederick William Savidge) te an ni a, Prebyterian kohhran hi Zosaphluia din a ni.

‘Châna Pawl’ kan tih mai, hmanni lawka thi ta Pu Zionnghaka kaihhruai, ‘Chhuanthar Kohhran’ ti a invuah ta te pawh kha, a tirah chuan Pu Khuangtuaha din, ‘Khuangtuaha Pawl’ ti a sawi thin a ni a. ‘Kohhran Thianghlim’ ti a invuahte pawh hi Dr. Lalbiakmawia Sailo din a ni a, a tir lamah phei chuan ‘Biakmawia Pawl’ kan ti thin. Champhai Tlangsam khua a pawl pakhat, khawchhak lung lum hlauva awmkhawm ni a sawi pawh, a hruaitu Pu Lalzawna hming chawi a ‘Lalzawna Pawl’ ti a vuah ṭhin a ni a, chutiang zelin an pawl hruaitu thih hnu a ṭiavai ta pakhat pawh, a dintu hming chawiin ‘Vanawia Pawl’ tiin kan sawi ṭhin.

Mizorama kan pawl lian ber YMA pawh hi zosapte leh Mizo hruaitu hmasate din a ni a. Chutiang zelin kan political party-te pawh hi tualṭo party dintute Mizo an nih laiin, rampum huap leh political party upa ber Indian National Congress hi a dintu chu civil service officer, Allan Octavian Hume a ni chungin, Mizorama dintu chu Pu A. Thanglura a ni awm e. Chutiangin ram pum huap party dangte pawh Mizo pa din vek a ni. Tualṭo party phei chu sawi loh a léng a ni a, tuna kan neih lai MNF dintu chu Pu Laldenga a ni a, MPC (a hma a PC) chu Brig. Thenphunga Sailo din a ni.

Hriat dik chiah loh palh a awm thei chungin kan kohhrante, pawl liante leh political party hrang hrang hi sap te, vai te leh Mizo te din a ni vek a. Mihring din a ni. Bible ring leh Pathian thu thianghlim behchhan a ding vek si, Bible a inziak sawifiah dan in an’ loh avangin, khawvêlah leh Mizoramah ngei pawh ‘Kristian’ inti vek si kohhran pawl hrang tam tak a ding a. Mizote phei chu kan tlêm ngaihtuah a kohhran pawl hrang hrang ngah ber kan nih a rinawm a. Mihring din pawl leh thurin hrang avanga inchemhâr hial ṭhin kan ni tih hi zep rual a ni lo. Pathian pakhat bia ni a ngaih ni si, heti khawpa kan in mihran ta mai hi ‘Milem bia’ kan ni hial zawk em?

Mihring din pawl ni si, Pathian biak tak a biak mai hi hlum emaw hmang a Hindu-te’n an pathian lem an siam nên enge danglamna tehchiam a neih tih hi zawhna lian tak a tling a. ‘Kohhran inpumkhatna’ thu pawh sawi hleithei lo khawp a mahni kohhran bil âtchilhna leh, thiltum leh mipui tâna ruahmanna in ang deuh veka siam political party ruihchilh a, âtchilhna nen hian a lêm chuang pawhin a lang lo. Chutih rual chuan, a bîk takin, kohhran emaw YMA emaw sawichhiat thiang lova ngai a, âtchilh rum rût mai kan tam lutuk hian insiamṭhatna lam a hawi hauh lo.

‘Milem biak’ han tih hian milem siamchawp, Hindu-ho puja laia an siam, tui a an paih leh thin hi kan mitthla deuh vek a ni awm e. Pathian, Isua leh a nu Mari lem leh lim, biakbûk leh chenna in lama tar nasa ber chu, Catholic leh Orthodox kohhrante an nih a Christian rinawm a. ‘Hmuh theih loh Pathian’ ti a Bible ngeiin a sawi lem ziah leh a lim siam hi Bible zirtirna kalh a nih leh nih loh chu a zir mi (theologian) te chai turah dah ta ila – an ngaihdan leh pawmdan erawh a insaikalh leh viau mai thei.

Catholic chauh ni lovin Mizorama kohhran dangte pawh hian Pathian ni a ngaih, sam leh khabe hmul var vo mai bakah, Isua Krista hmel leh a sam, a inchei dan ni awm taka lemziak thiamte ziah (artists’ impression) hi an uar vek tho mai. Buddhist sakhaw betute phei chuan, Gautama Buddha lim hi an uar em em a, Taliban sorkar hmasa-in Afghanistan a an tihchhiat tak te phei kha chu lian pui pui, uiawm tham tawh (thil hlui a nihna lam zawngah) a tling a. Sakhaw hrang hrang zingah Muslim sakhaw betute erawh chuan, an pathian ‘Allah’ lim emaw lem emaw an nei lo a nih hmel e.

Bible zirtirna hi kan bihchian chuan ‘milem biak’ hi a haw hle a. A sawifiahna kan hmuhah chuan, milem biak chu duhâmna leh tangka sum ngainatna hi a ni, tih a ni. Hei hi kan kohhran hruaitute hian pulpit-ah emaw hmundangah pawh an kohhran mite hma-ah emaw an sawi tam ta lo khawp mai a. Sawi tam a hnêkin a tam thei ang ber thawhlawm lo lut kha an thupui ber a ni a, ‘financial campaign’ an tih mai, kohhran thawhlawm a lo pun a, a tam theihna atana beihpui thlâk kha an ngaih pawimawh ber a ni ta hial awm asin!

Kohhran thawhlawm a pun kha an ngaih pawimawh ber a nih tlat avâng leh kohhran thawhlawm pun theihna ber chu a thawhtu mihring pun/tam kha a ni tih an hre chiang hle. Chuvang chuan tih takzet a an kohhran mite thlarau lam nun buaipui aiin, kohhran member tam neih duhna a lian zawk a. Chu chuan ‘beram inrûksak’ tih ṭawngkamte pawh hi a lo piantir ta a nih hi.

Hmanni lawk khan, ka lu min mehsaktu chuan, “An (a kohhran hming hi thupsak ta ila) kohhran pastor-te’n pa pakhat chu veng dangah in an luahtir a; a in luah man pawh an tumsak vek a. In a han luahna vengah khan an kohhran a hruailuh theih tur rei fe a han dap a ni,” tiin min hrilh. Anni chuan an kohhran leh an thurin kha chhandamna atan an ngai tlat a ni mai thei e, mahse, kohhran dang member lakluh tuma an veh dan kha inthlan lai a political party-te’n vote duh avanga sum hmanga an mihringpuite vote lei tuma an phî ruai nen hian a danglamna ka hre miah lo mai.

Dik tak chuan political party a kan insawn sek chhan leh kan ngheh bur chhan tam ber hi sum leh pai leh therhlo ûm vang a ni thui hle a. An awmna political party a sorkar tâk hlauh a, sorkar thau sawh kha a tam ber tum ber leh thupui a ni a; therhlo chang pha tura sorkara mualkîl phâk nih kha an ngaih pawimawh ber a ni. Ram leh hnam tân ti a thawk leh, mipui hmasawnna duh tak tak avanga party-a nghet bur emaw, thuthlung avanga insuan kual hi chu tlemte tak tak an ni. Political party hruaitu tam ber pawhin inthlan a chak tûra an beih chhan ber hi, ram siam duhna tak tak aiin thuneihna chelh a, sum siam kha a ni tho tho.

Chu chiah chu kohhran hruaitu tam ber rilru a awm hi a ni. Kohhran mi tam se tih leh, chumi atan chuan fa nei tamin inthlahpung tam ila ti a an ṭanlâkna pawh hi ringtu awm tam leh, hnam humhalhna ngaihtuahna tak tak lam aiin, thawhlâwm tam se tihna thinlung aṭanga lo chhuak a ang ber. Bible pakhat behchhan leh ringtu, Kristian ṭheuh ṭheuh ni si, berâm inrûksak hreh lohna kohhran hruaitute thinlung hian hei hi chu a tichiang a, Mizoram pawna ‘Mizo inkhawm’ ṭhiat a, mahni kohhran bil inkhawmna tur khurbinna siam hian, thawhlawm tihpun leh kohhran dangte ram lâk bâk a hawi lem lo.

Hetiang hi kan nih miau avangin Mizo tam tak hi mihring siam/din chawp; kohhran, khawtlâng behchhan pawl leh politics behchhan pawl betu, âtchilh a ruihchilhtu an ni ti a puh loh rual an ni lova. Kristiante rinna innghahchhan Bible-in milem biak a hrilhfiahna a ‘duhâmna’ bakah ‘tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni’ (the love of money is a root of all sorts of evil – 1 Tim 6:10) a tih hi kawngdang a hrilhfiah danglam ngawt theih a ni hek lo. Kan kohhran hruaitute’n sum (thawhlawm) tihpunna atan a chêt an lak dan hi (kohhran inrelbawlna atan chuan a ṭul ngei e) a lutuk ti kan tam ta viau âwm asin!

Chutiang chiah chuan tlawmngai pawl kan tih a hruaitute pawhin member ngah hi an thupui ber pakhat a ni tih kan hai lova, chuvanga Mizo hnam ṭheuh ṭheuh ni si Mizorama chhunga kan innghirngho fo chhan hi a ni a. An pawla tel mihring an tam poh leh thuneihna an nei sang a, sorkar pawhin a hlau mai ni lovin, mahni Mizopuite lakah ngei pawh dân kalha tharum an thawhin hrem an ni meuh lo zawng a nih hi. Political party ruihchilhte pawh chutiang thova sum leh therhlo beiseina, ‘duhâmna’ avanga nghet em em emaw, zuang lâwr emaw an ni.

Hei hi kan dinhmun a nih miau avangin mihring din ruihchilh a pathian biak taka bia, an pawl sawiseltu chu misual anga chhuah zel mai te aia ‘milem bia’ han tih tur hi an awm chuang lova. Hetianga pawl an ruihchilha an âtchilhna chhan hi, a tam ber chu tangka sum ngainat leh duhâm vang a la ni leh nghal a. An awmna political party an ṭan bur chhan chu, sorkar huna a thau sawh duhna thinlung aṭanga lo chhuak a ni a, chutiang chiah chuan kohhran member duhthawh em em, ‘beram inrûksak’ tichhuaktu leh member neih belh dan tura kawng dap a, chumi piaha thawhlawm pun theihna atana ‘financial campaign’ tam lutuk hi sum pathianna a nih loh chuan vuah tur dang a awm lo. Tlawmngai pawlte pawh hi hemi kawngah hian kutsil tum mahse, a fai zo bik hauh lovang.