PARTY POLITICS

Rorellai MNF sorkar a hotu lawk ber berte chuan nakum sorkar sum ruahman (budget) thar aṭangin an party thupui ber, inthlan laia an zawrh len ber, Socio-Economic Development Policy (SEDP) chu kalpui theih an tum tawh thu an sawi a. Tuirial bial inthlan ṭhat dawn hnaih a vote zawnna atana an tih mai mai nge, a tak a tihpuitlin a kalpui an tum tak tak ta tih chu kan hre thuai turah i beisei teh ang. Chutihlai erawh chuan, party politics khelh na’n leh an mite sawhnghehna atan an chelek leh mai mai angem tih chu mipuiin kan lo thlir bawk ang.

Tun ṭuma MNF sorkar hi an vanduai ang reng viau mai a, kumkhat awrh an sorkar tihin Covid-19 hriléngin min chenchilh a. Sorkar laipui-in sum a hmuh tur ang a hmuh loh avangin, state sorkar pawhin sorkar kum khat chhunga cheng vaibelchhe sang tel tak meuh meuh, a hmuh tur anga a lo ruahman a hmu kim thei ta lova. Chuvang chuan mipui hmasawnna tam tak zingah inthlan hma a an inzawrhna ber (flagship program) pawh an duh ang hunah an tipuitling thei ta lo ni a an sawi hi pawmsak ta ila, a mawh love.

Congress sorkar pawh khan, hri a léng ve lo chung pawhin, mipui hmasawnna atana an tawktarh ber NLUP kha an sorkar hlim 2008 kum tawp aṭanga tihhlawhtling lovin January 14, 2011-ah a takin an kalpui ṭan thei chauh kha a ni a. Congress sorkar leh ṭantirh hun lai khan sorkar laipui kalphung kha a khirh ve bawk a. Cabinet Committee on Economic Affairs-in Additional Central Assistance hnuai a phalna a pek loh chuan, NLUP kha kalpui turin sum hman ngawt kha a theih lohva, chuvanga tih khawtlai ni ve thovin a lang a, ‘kan sorkar tukah NLUP kan sem ang’ an tih kha chu a takah a chang lawk thei ta lo chu a nih kha.

Tunah chuan Mizoram kumkhat budget duang turin hun pangngai angah chuan Planning Commission-in kum khat atana state sorkar plan sum hmuh tur a duan (annual plan allocation) kha a ngai tawh lova. Plan sum ruahmantu Planning Commission pawh ṭhiah a ni tawh. Chubakah chuan tunhma a Plan leh Non-Plan sum ṭhen hran ang kha awm tawh lovin, state sorkarin sorkar laipui aṭanga a sum hmuh kha a duhdan ang angin a siksawi thei tawh a. Congress sorkar hun hnunhnung zawk a New Economic Development Program (NEDP) pawh kha state sorkarin a duh ang anga a duan phalsak hnu a kalpui a ni.

NLUP bik kha luhchilh ta phawt ila. Synod Social Front-in an zirchianna an tlangzarh takah khan NLUP sum dawngtu za a za deuhthaw kha, khatihlai a sorkar dinglai Congress mite vek an ni a. Khatiang thil kha chu tenawm tawpkhawk a tling. Inthlan hma a mipui vote tam thei ang ber hui theihna atan a vote neite an rîmna a an tawktarh kha party bil tana tih chi a ni lo. An lo ti a nih pawhin sorkarna an chan hnu chuan party bil tan a tih kha a thiang tawh lo. Sorkar budget a sum ruahman zawng zawng hi ‘mipui sum’ (public money) a ni a, sorkarna chelhtu political party-in anmahni thlâwptute chauh tana an hman hi a thiang lo hrim hrim.

Nakum sorkar kum thar chhovah hian rorellai MNF hian SEDP hmanga mirethei khaichhuahna tura ruahmanna an siam hi an party mite chauh an pe ve leh a nih chuan, Congress sorkar âr êk rah pherh chiah kha an rawn rap pherh ve tihna a ni ang a. Democracy leh sorkar kalphung kalh hlauh a ni tih hi an hriatlâwk a ngai. Inthlan lai leh a hnu a nasa taka anmahni ṭantute duhsak hi a dik lo ngawr ngawr lem lo. Mahse, sorkar sum hmanga party mite a lova luakchhuak a duhsak hi a thiang lo.

Sawi tawh angin sorkar-in budget ruahmanna a siam hi, mipui chhiah tlingkhawm a nih avangin mipui sum a ni a. Mipui hmasawnna atan a hman tur a ni. Mizote hian tribal kan nih avangin direct tax (income tax) kan chawi lo a ni mai a, indirect tax chu kan chawi vek a. Kawrkilh pakhat kan lei aṭanga khâwl lian ber ber kan lei emaw, kan hman emaw hian chhiah kan chawi ve vek a. Mipui hi chu sorkar laipui chawmhlawm kan ni ve lo. Chhiah petu kan nih avangin kan chhiah tlingkhawm hmanga siam budget hi mipui sum a ni.

October ni 23 zana Aizawl City College Joint Students Union buatsaih ‘Political Talk Show’ a Mizoram Pradesh Congress Committee (MPCC) Vice President Pu Lalsawta thusawi kha a dik em em mai a. A ngai ngai-in ka’n dah chhuak ang e. “Party induhsak ngai khawp a Sorkar chhia siam hi ka duh lova, mipui zawng zawng hian Sorkar ṭha-ah chuan chanpual an nei vek. Sorkar ṭha-ah chuan Party induhsak ngai lovin mipuite mit tithip tur ni lovin, Sorkar ṭha mi zawng zawng Sorkar kan nei thei ang tih ka hria,” a tih kha. Hei hi kan political party leh politician, ram hruai mektu leh hruai tumte thinlungah awm vek sela, he ram hi a ding chhuak thuai ang.

Zirlai ‘movement’ a kan inhman ve vanglai a kan hruaitute thusawi ṭhin chu, “I ram leh hnam a boral chuan i ding chhuak bik lovang,” tih a ni. Kan kalphung siamṭhat hi a pawimawh em em a, hna hmasa, tuna thawh ṭan nghal tur chi a ni. He ram leh hnam hi a dam a, hma a sâwn chuan a ropui ang a; a zahawm ang. Party politics (kan tih mai) ringawt khel a, thlan tlin nih ngawr ngawr lungkhamte hi thuneihna âtchilh leh sum ruihchilh, mahni inhaivur chauh thlahlel tute an ni. Chutiang mite hruaina hnuaiah chuan he ram leh hnam hi a him miah lo.

Mipuiin thuneihna chang tura a thlantlin sorkar chuan a hna ber tur chu mipui zawng zawng huap ṭhatna leh hlawkna tur (for the benefit of all) a ni a, mipui rawngbawl hi a thupui ber tur a ni. Democracy a sorkar siamtute chu lal lalna (monarchy) emaw, lal thisen kai, mi tlemte-in thuneihna sang an chelhna sorkar (oligarchy) emaw, mimalin thuneihna an pumhmawmna (autocracy/dictatorship) leh political party pakhat chauh din phalna (one party system/communism) leh sipai-in mipui rapbet a sorkarna an siam (military junta) ang a ni ve thiang lo.

Heta kan tarlan, mipui sorkar (democracy) ni lo zawngah khi chuan thuneihna chelhtute kha an duh thâlin an che mai a. Mipui tana thilṭha tih leh rawngbawlsak chu sawi loh, mipui rapbet a, media thlenga an hmui phuarsak a, an duhtawk a lal hrawt a, thuneihna duhdan dan a hmang a, sum leh pai (mipui chhiah tlingkhawm) pawh chhungkhat laina, ṭhiante leh thuneihna chelhpuite nena duhtawka chen kha an thupui ber a ni a. Tu mitmei mah an veng hek lo.

Lal lalna (monarchy) hnuai a khawvel ram nitla seng lova roreltu, India leh Mizote ngei pawh min awptu, British sorkar kalphung (British legacy/raj) kha kan la thlah meuh lo – mipui sorkar nei a kan inngai chung hian. Kan officer lian, a bik takin IAS ho hian British India hun laia ICS officer ho in la ropui leh, mipui aia chungchuang pawl (elite group) nihna kha an la thlah thei reng reng lo tih hi chiang takin tun thleng hian a lang a. Mipui sorkar (popular government) pawh ding lo mahse sorkar hnathawk lian (bureaucracy)te’n India ram hi an enkawl theih turin sapho khan India ram hi an chhuahsan a ni.

India ram leh a rambung hrang hrang zinga Mizoram pawh hian khatianga saphovin min hrual dan kha kan la kalsan tlem hle a. Mizote hi chi zawnga inthliar hranna awm ve lo, khawtlang nunphung (classless society) tiin kan inchhal ve na a; a takah chuan a nih lohna a rei tawh. India rama Hindu hovin Brahmin, Kshatriya (Rajanya ti a sawi bawk), Vaishya, leh Shudras te a chi (caste) an inṭhenhran ang hming hi kan nei ve lo mai chauh a ni. Communism thurin a thupui lian ber ang deuhvin, a nei leh nei lo (the haves and the have-nots) bakah thuneihna chelh leh chelh lo tiin kan inthliarin kan inṭhen hrang nasa lutuk tawh.

Sorkar hna dilte zinga minister/MLA lehkha neih loh vang mai a, mithiam zawk aia thiam lo zawk hna a lâkna ram chu Mizoram hi a nihna a rei tawh. Bible-in a duh loh em em, mahse, Sorkarin court thuneihna a pumhmawm lai a, a thiam zawk thiam loh chantirna ram a ni a. Sorkarin hmasawnna tura ruahmanna a siam a sum leh pai a ṭanpui tur diktak, a taka thawktu-in dawng lova, dawng tura ngaih reng reng lohvin a dawnna ram kan ni rei tawh hle bawk.

Hetiang thilah hian hlawkna dawngtute hi a pâwng-a-pui a dem ngawt theih lohna chin a awm a, a chhan chu kan kalphung (system) kalsual rei lutukin a hrin a nih miau vang a ni. Ka ṭhianpa RK Lianzuala (fam) kha college pakhat zirtirtu atana kha college thuneitute hnena a inlan khan, inlan zawng zawng zinga academic record nei ṭha ber, kan hriatthiam turin zirtirtu atana ṭha lâwtlak a ngaih a ni chungin an la lova. Tualchhung chanchinbu editor ka nih ve laiin na takin ka vuipui thu ka ziak nghe nghe.

Mahse, hemi hma, BA kan in ziah tlin ve hnu lawk 1984 khan Aizawla High School pakhata sapṭawng zirtirtu tur an duh avanga ka va inlan ve ṭumin, Minister lehkha kengtu pakhat avangin min lo hnâwl ve daih tawh a.Interview board a ṭhu te kha chuan min duh ve takzet niin an insawi a, awih kha awl tak a ni. A tak takah chuan thil awmdan ka hrethiam ve vek tawh a, ṭhianpa RK-a pawh kha ka tawrh ang tuartu zinga pakhat ve mai a ni a, hei aia tuar leh beidawng hi kan siam tam lutuk tawh a. A chhan chu he kalphung hi a uih rei lutuk tawh vang mai a ni.

Induhsak bikna uchuak lutuk avanga a tlinglo zawk tlintir te, sum ûm luat avanga kan rama kawngpui sial, in sak leh hmasawnna hna hrang hrang lo chhe ta lutuk te, sorkar siamtu mipui rawngbawlna aia mahni pumpui hmangaih luatna avanga kan ram leh hnam lo chhe ta hi hliam pûn tur ut ut anga vei a hun ta. Pu Lalsawta sawi ang hian, sorkar leh kalphung ṭha-ah chuan party politics khel a, sorkarna chelhtu party mite duhsakna uchuak pek ngai lovin, he ram mipui zawng zawng hmasawnna, mitinin (party nihna sawi lova) an chanvo an chan theihna tur a awm a. Chu chu mitin huapzo, rorèlna ṭha kan beisei chu a ni.