CHHURA LEH NAHAIA

Ka pa, H.C. Sap­thankhuma’n a dam lai, HSLC kan ekzam dawn a min hrilh dan chuan Hmar hnam kan ni a, Hmar hnam pêngah pawh Lawitlang-Hrangchal zinga ‘Chawnchhim’ hnam kan ni. A lehkha ziah min hnutchhiahah chuan, “Hmar Lawitlang-Hrangchal zinga Chawnchhim, Chhura leilawndawh, bekang ching thiang lo hnam,” tiin a ziak a; a pu-in a hrilh chu min hlanchhawng a. Bekang chin thian loh chungchang chu dah ṭha ta ila, Mizo thawnthu (legend) a a lailum luahtu Chhura thlah chu kan ni ngei awm e.

Aizawl khawpui a piang a seilian, tunlai ṭawng taka ‘Aizawl tlangval’ ni ve ta chuan, kan hnam peng ‘Hmar’ ṭawng ka thiam lo phawt a, Mizo ka ni ve ringawt. Chutih rual chuan Mizo ka nih avangin Hmar chauh ni lovin, Mizo zawng zawng hi kan pu ‘Chhurbura’ thlah kan nih vek rinna thûk tak ka nei tlat pek a. A chhan chu kan Pu-in amah aia a ngaihsan zawk a, u Nahaia vang vek kha a ni a. Chhura chanchin ngaihnawm tak tak bakah, Mizote’n kan thawnthu (legend) inhlan chhawn, ka naupan’ laia ka nu (Aimawi-i’n) zana min awih mutna atana min hrilh thin kha ka la theihnghilh vek lo.

Kan pu Chhura chanchinah hian mawngping khua a a chetdan te, bûng zara khawsak rèl (eirawngbawl) a tum dan ngaihnawm leh nuihzatthlak em em aia ka thinlunga riak reng chu, Nahaia aia thiltithei lo zawk tlat a a inhriatna kha a ni a. A ban phâk reng hniam taka kûr, chengkek rah pawh lo thei/pha lova inngai a, “Nahaia chu ni se a lo mai tur” tihte bakah, a u Nahaia’n an bahra laih dun lui hnâr lam a a sûk, a mawng lama a lo chân a, an bahra insem tura a chanâi tûra a lungawi lohna a sawi chhuahte khan ngaihtuah a tithui khawp mai.

Chhura chanchin aṭang hian zir tur kan ngah viau mai a. India politics zir chian hian chu chu a tak a hman (apply) nghal theihte pawh a awmin a lang. Tuna India Prime Minister ni mek Modi hi a dinhmun ropui tak a hman ṭangkai thiam leh thiam lohte, ram pum huapa a hnathawhin mipui mit a tlun leh tlun lohte chu dahṭha ta ila. India ram state pakhat, Gujarat a enkawl dan leh a tihhmasawn dan ropui tak avang a, tunhma a BJP hruaitu liante hriat hlawh vak ni lo chunga ani aia an party hruaitu hlun zawk em emte hnâwl a, Prime Minister ni thei tura vawrh chhuah a ni tih kan hre vek.

India ram puma thunei ber, Prime Minister a nih hnu a a ropui dan emaw, a nêp takzia emaw chu a sawitu a zir a ni ang a, mahse, Gujarat state a hmasawnna hna a thawhdan kha chu entawntlâk a nih mai bakah, Prime Minister hial ni thei tur a chawikangtu a ni. BJP leh a thawhpui political party insuihkhawm a tel ve JD (U) hruaitu lawk, Pu Nitish Kumar-a’n India rama state zinga mihring tamna ber dawttu Bihar state rethei lutuk tak mai, state changkang eltiang a a chawikan dan kan hre bawk a. Prime Minister dinhmun inchuhna avanga inmihran ta leh, thawk dun hlei thei ta lo, thawk dun deuh bawk si an nih dan pawh kan chiangin a rinawm.

Nahai-a’n thei a lawh theih reng a a ngaih ni si, lo thei ve lova inngai tlat kan pu Chhurbura ang mai ram hruaitu leh hruai tum kan kawl hnem lutuk hi, Mizoram leh Mizo mipui tana manganthlak lai ber chu a ni awm e. Hriat ve mai mai atan – India ram state zingah Bihar hi mihring tam lamah 3-na a ni a, Gujarat chu 10-na a ni. A state ram zau zawngah chuan Rajasthan a zau ber a, Gujarat chu 5-na a ni a, Bihar chu 12-na a ni thung.

Bihar state-ah hian mihring vaibelchhe 1, maktaduai 2 leh nuai 7 an awm a. A state a len vak si loh lai-in mihring an bit em em mai a, India rama leihnuai hausakna za zela 40 zet awmna Jharkhand chu kum 2000 khan Bihar atanga indangin state hran a ni ta a. Rethei lehzual sawt tur a ngaih an ni. Chubakah chuan a state mihring tam ngaihtuah a police tlemna ber state ni a ngaih, Bihar hi tunhma chuan misualte ngampatna state leh, pawikhawih chingte zalenna ram a ni thin a. Chutih rualin he state a hna hnuaihnung nitina hna rum (manual labour) thawkte hi India ram hmun hrang hrangah inhlawhfa-in an chhuak nasa hle.

An Chief Minister atana Pu Nitish Kumar an thlantlin hnu, kum 5 a ral meuh chuan Bihar-ah hian misual leh tawrawtho an tawmim ta a; an kawngpuite lah chu cinema a misual lema chang tam, Om Prakash a hmel ang mai a biboh ṭhin kha, Hema Malini biangno ang maiin a lo mam ta mai a. He state aṭanga hna rum ber ber thawk a state hrang hrang (Mizoram tiamin) a nupui fanau kalsan a chhuak ṭhinte kha an state-ah an kir leh ta deuh vek a, hemi avang hian India state hrang hranga PWD leh contractor-te’n harsatna an tawh phah hial a ni. Mahse, an nupui fanaute bula awm chungin hna thawh tur an nei ta tlat a ni. Hemi hnu hian kum rei fe chu kan ṭhalaite Mizoram pawna thawk turin kan Mizoram Youth Commission hian, sorkar hmasa hunlai khan nasa fe-in beihpui an thlak ve chho mauh mai a nih kha.

Gujarat state chungchang hi chu sawi tur a tam tho na- in, India ram puma Mahatma Gandhi pianna state a nih avanga zu khap hmakna (prohibition) hmanga zu in duhte chanvo rahbeh reina ber state a ni a. He state mi chengte hi khawvel ram changkangah an pem nasa a, a bik takin Patel hnam hi ram changkanga sumdawnna lama hlawhtling ber ber an ni. Chutichung chuan Gujarat state-in Pu Narendra Modi hnuai a siamthar lehna an chan hnu khan, an state chhungah ngei hmasawnna tak tak chu mitin ban phakah a lo awm ta.

Bihar leh Gujarat state-te hi India rama state dangte entawn tlak leh kan pu Chhurbura lawh phak loh (mahse a ban phak reng si) ang hi an ni a. He state pahnih, kum rei tak mai state rethei ve tak ni ṭhinte an lo changkan tak em em a. India ram state zinga hmasawn filawr an nih theihna chhan hi, engdang vang mah ni lovin, kum engemawzat kal ta aṭanga an hruaitu lú ber te hnathawh vang a ni a; a hranpa a hlawhtlinna thurûk ril tak a awm hranpa lo. An Chief Minister pahnihin an ban phak reng ‘chengkek’ kha an lo a ni mai.

State puitling kan nih hlim a Mizoram Chief Minister Laldenga (fam) khan ‘Chhura leh Nahaia inkâr philosophy’ hi a lo man chiang khawp mai a. A thusawi hriat reng hlawh tak chu, ‘Thiltithei lova inngai thiltithei an awm ngai lo,” tih kha a ni. Thiltithei a inngai chuan an ti mai a; an mipuite hmasawnna an thlen nghal mai bawk a, kum 5 chhungin thil a danglam nghal zawt zawt mai. An lawh phak reng chengkek rah an tuai an tuai ve hranpa lova, an lo mai a ni awm e. Ban phak a awm lawh mai loh hi kan mu tân ber chu a ni ta a nih hi.

Chutianga Laldenga chungchang sawi takah chuan, ani pek kha mimal zalenna thuthlung (individual rights/human rights) ngai pawimawh em em mai a ni a, sorkar a thuneihna a chan chhung reilote-ah khan, chu a ngaihdan chu a takin a kalpui ngam a. Mipui kan la ṭhanharh si loh avangin, a sorkar kha a tla ta mai pawh ni lovin, mimal zalenna humhalh zawnga a chetna Aizawl hmar chan bialah chuan, mawngsawh dawtin a tlak mai kha. Tunah pawh hian mi tam tak thinlungah a la tla na viau lo mai thei – la dam pawh ni se. Kan sûtthlék hi a la hniam rih em mai.

Kan pu Chhurbura’n a ban phak reng chengkek a lawh theih lohna chhanah hian thurûk tam tak engmah a inphum ru hranpa lo. Phungpuinu nena an inchapcharna, tuthlawh leh hreipui khuaitu thei, thà ngai si chungchanga an in epna ang tho kha a ni a. India ram state hruaitu lawk zingah Nahaia leh a nau kan pu Chhurbura ‘philosophy’ hi sapho ṭawngkam takin a khirhkhan (complicate/sophisticate) viau lova, hriatthiam awl te mai a ni zawk a. Thiltithei lova a inngaihna mai kha a pawi lai a ni a, kan pu Chhurbura khan amahah thiltihtheihna an awm ve tih a inhre lo mai a ni. Mizo mipui hian kan pu Chhura ang ram hruaitu hi kan kawl tam tawh viau a ni.

India ram hmun danga kawngpui sial a siamtute hi, a tam ber chu India ram engineering college aṭanga zir chhuakte an ni a, chutiang college aṭang tho chuan kan Mizoram engineer-te hian an zir chhuak a, US leh ram pawna zir chhuak pawh kan nei ve tho. Chuti chung chuan engvangin nge kan kawng a chhiat em em ṭhin a, a tlo loh em em bik? An lung hman an puh chuan alkatra pawh India ram hmun dang aṭanga châwkluh a ni a, lung chang châwkluh theihna turin estimate siam mai awm a ni.

Hei hi entirna pakhat chauh a ni a. Hmasawnna hna hrang hranga kan hnufual bik chhan hi, thiltithei lova inngai ram hruaitute leh sorkara mawhphurhna chelhtute an ni ber. He ram kan hruaitute ngeiin ‘engkim chin theihna ram’ an tih a ram awl tam tak la awm hi, midang chu awm se an intodelh ngei ngei ang an ti fo a, a dik reng a ni. Kan tih theih ve loh nachhan hi chu, kan ‘Pu Chhura philosophy’ ang chi zuitu, thuneihna fawng chelh lawi si te vang mai a ni.

Mihring chawm tur pawh tam lohna, India sorkarin sum tam tham tak tak kumtin a ruahman sak reng hi kan intodelh loh reng a, hmasawnna lian tham leh ram leh mipui her danglam dawrh thei kan siam theih loh chuan, a mawhphurtute hian thiltithei lova an inngaihna an bansan emaw, thuneihna an bansan a ngai a. Ram leh mipui hmasawnna atana hmathlir (vision) nei hauh lovin ram hruai ve phet an tum hi an bansan a ngai tawh bawk. Thiltithei leh a ngaihna hria hi kan ram leh hnamin a mamawh ber chu a ni.