CHHIATNA

Khuarel chhiatna (natural disaster) hi chu dan emaw inven emaw tak tak theih a ni hranpa lo va, tawrhna leh chhiatna nasa zawk thleng thei tura tihnep (mitigate) theih a ni thung. Chutiang tur chuan a ram pum emaw, khua emaw, a cheng mipuiten lungrual leh awmze nei taka thiltih tlan a ngai a, chutiang ti thei tur chuan inzirna leh inhrilh hriatna bakah a taka tihchin fo pawh a ṭul a ni. Tun lai ṭawng takin training fel fai tak piah lamah a ti tur bik leh thiam bik, mawhphurtu bik kan inchher thiam a pawimawh a. A pawng a puia a nawlpuiin thawh a rem loh chin a tam hle a ni.

A bikin Mizote hi hnam hawkdak ve tak mai kan ni a, tunlai hunah phei chuan social media lama a thlalak nena tar lan chak hrim hrim avanga cellphone thlalakna nena chhiat tawhna hmun thlen ve hrim hrim tum kan tam tawh a. Awmze nei lo leh ṭangrual thiam lem lova chhanchhuah hna thawh te hi hun heh leh nunna chan theihna, sawngsawhlawt si lo a ni duh fo. Chhiatna thlen thulha chet lak dan chungchangah hian hriat tur leh tihtur kan la ngah ngawt mai. Hmun tam taka chhiatna thleng ṭhin hi khuarel chhiatna ni hranpa lo, mihring siam chawp chhiatna (man-made disaster) a ni chawk a. A hmuna kalten an sawi dan chuan kar hmasa maia Lunglei Lunglawna chhiatna rapthlak tak thleng pawh kha mihring siam chawp kan tih ang chi hi a ni. A tuartute in sakna hmun ngheh loh avang emaw, an in sak a ṭhat tawk loh vang pawh ni lovin a chhaka leivung dah vang a ni a, kha leivung kha ruahpui vanawn surah khan a tawlh thla a, in kha a hnawl ta a ni an ti.

Khuarel chhiatna chungchangah chuan sawi tawh angin inven tehchiam theih a ni lo va, mihringin kan tih theih chu fel fai taka hliam buaipui leh enkawlna lam felfai ruahman te, chhiatna leh tawrhna nasa zawk a thlen zui lohna atana hmalakte a ni deuh mai a. Mihring siam chawp chhiatna lamah erawh chuan kan fimkhura kan uluk chuan kan inveng thei hle thung. Chuvang tak chuan sorkar hmalaknaa chhiatna thleng thei venna, tawrhna nasa zawk thlen lohna atana tha thawh dan phung te leh thil tam tak hi zir tur kan nei a. Sorkarin a khat tawka hetiang thila tih chhin (mock drill) a buatsaih ṭhin hi kan ṭangkaipui lem lohzia a chiang thawkhatin a lang.

India ram pum huapa chhiatna chungchang buaipuitu committee hi Prime Minister kaihhruaina hnuaiah din a ni a. State sorkarah chuan chief secretary kaihhruaina hnuaiah dinin district-ah chuan district bawrhsap kaihhruaina hnuaiah District Disasater Management Authority din vek a ni bawk a. Mizoramah hian khaw tinah pawh Village Disaster Management Committee hi din a nih tawh thu Disaster Management and Rehabilitation department hotute chuan an sawi a. Hetianga committee dingte hian an tihtur dik tak ti hlawm sela chuan kan chhiatna thleng tam tak hi a thleng lovang a, sorkar leh mi pauaru ṭhenkhat vuaicha leh hnathawh chhiat leh duhdah luat avanga thleng tam tak hi kan veng thei ang.

Khawtina Disaster Management Committee/ Authority hian ṭhal a lo thlen dawnin kangmei laka inven dan tur leh chumi thleng lo tura inzirtirna ṭha nei se la. Kangmei chhuah chhan tam ber hi electric kalsual tih te, vawkchaw chhumna leh tapchhaka mei tihmih theihnghilh vangte leh electric eng awm loh laia bati chhit muthilhsan tih vel a ni tlangpui a. Fimkhur hreta pumpelh theih a ni hlawm a. Electric inzawmna nghet lovin a tiṭek (spark) ṭhin hian kangmei a ti chhuak fo bawk a, nghet taka herh nghehin a pumpelh theih.

Ṭo a lo haw hmain Village Disaster Manage­ment Committee hotute hian an khua/ veng ṭheuhvah thlipui a lo tleha thil a len thlawh mai theih, nghet lo a awm em tih te enkualin endik ṭhin ta se la, thil harsa leh hun heh tak a nih hmel lem loh. Khua a len deuh chuan insem darh theih a ni ang. Hetianga tih hian tawrhna a pumpelh theih. Chutiang bawkin fur tlak hmain an khua/veng chhungah raw hung tawlh mai thei te, lei nghet lo min mai thei te, leivung tawlh mai thei te, lung bang chim hlauhawmte a awm em tih endikin in sak dan phungah a nghet lo a awm em tih te, tuihawk luankawr ṭha lo, leimin siam thei a awm em tih te leh chhungkaw ṭhenkhatin tuidawn an nei ṭha lovem tih thlengin endikin siam dik ni se la, leimin vanga tawrhna tam tak hi kan pumpelh thei ngei ang.

Hemi dawt leha pawimawh chu thil inhriat tawn zung zung (sharing of information) hi a ni a: tunhma, Police wireless radio chauh awm lai leh landline telephone chauh awm lai ang kha a ni tawh lo va. Thingtlang kilkhawr bera awmte thlengin smart phone kan hum fur tawh a, sms mai ni lo whatsapp leh facebook bakah social media dang hmangin thil kan inhrilhin kan inhriattir zung zung thei tawh a. Kan mamawh awm chhun chu he kan inbiakpawhna hman ṭangkai a, kalphung fel taka kalpui mai chauh a ni tawh.

Mizoram hmun hrang hranga thlipui/ thlichhe tleh avanga chhiatna nasa tak a thlen te hian hetianga inbiakpawhna nei ṭha tawh si hi kan hmang ṭangkai mang lo va. Thil thlen dan kimchang kan hre har ṭhin lutuk hi a fel lo hle. A zawna zawnga dap reng chanchinbumite pawhin an hriat hleih theih loh chuan sorkar thuneituten an hre lo tihna a ni a, chhanchhuahna hna thawh leh ṭanpuina pek dan tur pawh thuneitute tan tih hleih theih a ni lo fo. Hei hi a kalphung kan siam dik (systematized) chuan kan chhiatna tawh tam tak hi kan tinepin a tuartute kan chhawk rang thei ang. Chu chu State Disaster Management Authority leh district huap committee lamin khawng tak leh fel fai taka an kalpui a, an infin chhuah a ngai a. Tun dinhmunah hi chuan kan disaster management committee/ authority te hi an ṭangkai lo hle.

Chhiatna a thlen a, kangṭhelh motor emaw hliam phur chhuaka damdawi in lama senghawitu tur ambulance te kal theih loh khawpa kawngpuia lirthei dah ṭhin hi a fel lo hle. Hetah hian inzirtirna ṭha kan mamawh a, chhanchhuah hna thawk tura mi tlawmngai kalte leh hawkdak hrim hrimte pawhin helai hi kan hriat a ,ul hle. Sorkar laipuia NDRF emaw, state sorkar hnuaia SDRF te hian vengtin khawtina YMA member engemawzat (a veng/ khaw len dan a zirin a tamin a tlem thei ang) hi training fumfe tak pe se la, chhiatna a lo thlena che chhuak thei hmasa an nih avangin an pawimawh em em a, sorkar lama thawktute lo thlen hmain hna pawimawh tam tak an lo khawih hman ang a, mipui pungkhawmin chhanchhuah hna thawktu leh hliam buaipuitute an dip dal lohna tura tha an thawh a pawimawh hle.

Sawi tur a tam hle mai a, kan sawi seng lo vang. Eng pawh ni se, sorkar department-a helam mawhphurtute, state pum huap leh district huap bakah khawtina chhiatna lo thlen thulha mawhphurtu zawng zawngte hi awmze neia an intuai thar a, hnathawk thei leh ṭangkaia an awm a pawimawh a. Sum kawltu sorkar hian Mizorama chhiatna thleng ṭhin venna, tawrhna nasa zawk thleng lo tura chet lakte leh thil ṭul dang tih tur awmte hi a zir chian a, tun ang mai lo deuhva ruahmanna a siam hi a hun tawh tak zet a. Leimin zel tur venna atana lei khuhna tur silpouline lei piah lama hna a thawh a ruahmanna a siam a hun tawh takzet a ni.