Guest writer
HC Vanlalruata
ZO LEH VAI
Mi ṭhenkhat, kan thuziah lo chhiar a, mahse chhiar tluan ziktluak lem lo tam tak hian ‘thlarau mi’ tia an sawi zinga a chhe lam leh thim lam hlir ziak ṭhinah min ngai lek lek tawhin ka ring a. Hei hi thil awm thei tak a nih rualin, saphovin chhiatna thleng tur hrilhlâwktu zawlnei ‘doomsday prophet’ an tih zinga zeh ve theih, thim thuah hnih/ thuah thum tih ang reng hmanga mipui tihṭhaih chingte, hriléng emaw, thilṭhalo lo thleng apiang a thim zawng a thlir a mi tihṭhaih chingte dodal na bertu-ah ka inngai ve ṭhin.
Chutiang sawi takah chuan Mizote hi a hnam pum anga hnamdang ngai thei lo (racist) lutuk anga sawi kan ni ṭhin a, mahse, hei hi chu a dik lo hulhual satliah mai ni lovin, khawvel hnam hrang hrang zinga hnam nèlawm (hospitable) ber pawl kan ni tih hi a chiang hle. Chutih rual chuan mi ṭhenkhat, an awmna pawl a zira Mizo ni lo tawh phawt pâwngpaw do piahlam a huatna nen a en erawh chu, mi tlem te an awm tih hi zep rual a ni lo.
Hetianga an tih chhan pawh hi hnamdang an huat hrim hrim vang ai mahin, mahni leh hnam humhalh duhna (self-preservation) aṭanga lo chhuak a ni a, hei hi chu hnamtinin an neih a ni. Chutih lai erawh chuan politics leilawn lawnna atana hnamdang hua ni awm taka lan hi a ṭangkai chang awm ni a hriat avanga hetianga che hi an awm ve reng tho mai. Kum zabi khat chhunga Mizo hla phuah thiam bera puan, Rokunga’n ‘Hnamdang hmusit mai lovin, ṭhianah i siam ang u,’ a tih thuthlung hi kan kalsan thui erawh a hlauhawm ve tho mai.
Kan duh emaw duh lo emaw, India ramah kan awm a, India mi ni lova inngai hi awm theih a ni a, tam tak chu an awm ngei ang. ‘India mi’ kan tih tam ber nena kan ze in an lohziate, kan nunphung, ei duh zawng leh thawmhnaw duh zawngte chu sawi loh rim leh rawng duh zawng pawh hi a inpersan lutuk tlat. Chutichung chuan India ram chhunga ram bungkhat kan ni miauva, Mizo ni chungin India khua leh tui (citizen) kan ni miau a ni. Kan duhthu reng a ni emaw ni lo emaw, India rama cheng, India khua leh tui kan ni tih hi pawm loh ngawt theih a ni (rih) lo.
Tun hnaiah Mizoram Chief Secretary ruat chungchangah inhnialna a tam ang reng hle a. Ministry of Affairs (MHA)-in hnamdang IAS officer an rawn dah a, Mizoram sorkarin Chief Secretary kal chhuak ta aiawh turin, Manipur lam mi Mizopa a ruat ve thung a. Hemi chungchangah hian ṭhenkhat chuan chi leh chi ang hawi a ngaihdan lo sawi ve chiam chiam an ching a, hei hi a ṭha lem lo khawp mai. Chutih laiin kan Chief Minister-in tlàwm a a la hi a hriatthiamawm viau bawk.
MHA leh kan Chief Minister hi an dinna-ah chuan dik ve ve a sawi theih an ni. Mizopa ngei Chief Secretary atana duhna hi sawi hnàwm ngawt theih a nih loh rualin, India rama civil service officer-te hi cadre hrang hrang vuan an ni a, an cadre thununa enkawltu chu MHA hi a ni. MHA-in CS atana a rawn dah hi Mizoram telna AGMUT cadre ami a ni a, Mizopa (Manipur cadre) ai hian kum khatin a senior zawk a ni.
Chuvangin IAS leh IPS te cadre chunga thuneitu MHA-in CS atana hnamdang a rawn dah hi a tih awm tak a ni tho mai a. A lo senior zawk bawk nen. Hetih lai hian Mizopa a nihna avanga CS kal chhuak turin a hun hma a a hna chawlhsan a, a kian anga inremsiam ni a sawi hi chu thu belhchian dawl a ni hranpa lo. Mizoram state Information Commission a Chief Information Commission kal chhuak ta kha, October ni 18 a chhuak tur a ni si a, chu hna chu CS kalchhuak ta tan a lo sawirem tawh a nih vangin a hun hma-in a chawl a nih hmel zawk e.
Chutiang a nih lai chuan MHA hian kum tam tak kalphunga an lo neih tawh pelin thil an ti ve tho tih hi hnial rual chu a ni lo. IAS, IPS leh IFS (Forest), all India service (AIS) kan tih ho sawn kual hi MHA kut a ni teh meuh mai a. Chuti chung chuan CS leh DGP bik ruat chungchangah hi chuan MHA hian state Chief Minister râwn chungin a ruat ṭhin a. A nihna takah chuan state Chief Minister hian CS leh DGP atan chuan a thawhpui theih tur a thlang thei a ni ber a, chuvangin ‘political appointment’ tih ang zawnga sawi ṭhin pawh an awm.
UT kan nih lai kha chuan Lt. Governor kha a tak tak a thuneihna kengkawhtu a ni a. Chief minister/minister te nei ve-in a hminga ministry leh Assembly pawh nei ve kan ni chungin, mipui thlante kha thuneihna tawp nei an ni chiah lova. Sorkar pawh kha MHA sum behchhana budget siam ve chauh a ni. Chuvangin khatih hunlai kha chuan CM khan a duh duh CS leh Police lal ber (khatih hunlai chuan IGP) kha a thlang meuh awm love.
Kum 1987 a state puitlinga hlankai kan nih hnu kha chuan Chief Secretary leh DGP ruat kawngah CM thu lovin thil kalpui a nih ngai kan hre lo. State kan nih hma leh nih hlim khan India sorkar leh MNF inremna thuthlungah pawh, Mizoram sorkar aiawha hming ziaktu Pu Lalkhama kha MNF sorkar khan a chhawm zui a. Mahse, CM nena an inbah fuh loh avangin KVI chairman-ah sawn a ni.
State kan nih hnu a Chief Secretary kan neih chhoh dan indawt chu hetiang hi a ni – Pu Lalkhama (AGMUT cadre), Pu P. Rohmingthanga (AGMUT), Pu Lalkhama (president’s rule hlima ruat), Pu M. Lalmanzuala (Punjab cadre), Pu F. Pahnuna (AGMUT), Pu Lalfakzuala (Maharashtra cadre), Pu H.V. Lalringa (Manipur cadre), Pu Haukhuma Hauzel (AGMUT cadre), Pu Vanhela Pachuau (AGMUT), Pu L. Tochhawng (AGMUT), Pu Lalmalsawma (AGMUT), Pu Arvind Ray (AGMUT) leh Pu Lalnunmawia Chuaungo (Gujarat cadre). Sawi tawhin tuna CS a MHA-in a rawn ruat thar Pi Renu Sharma hi AGMUT cadre ami a ni.
Kan CM-in Union Home Minister Amit Shah hnena lehkha a thawn chungchang hi luhchilh ta ila. CM sawi ang hian kum tam tak chhunga kalphunga an lo neih tawh, CS leh DGP atana CM duhdan anga kal ṭhin ni si, MHA-in an duh duh an rawn ruat ta mai ni a a sawi hi CM tan chuan tlàwm a lak chi a ni ve tho mai. Kan CS lo ni tawhte en khian sorkar dinglai (CM) duhdan angin AGMUT ni lo, cadre dang mi Mizo 4 lai an lo awm tawh a ni tih kan hre thei mai awm e. Chutih rual chuan kalphunga neih ṭhin ang diak diak chuan thil a kal thei lo tih a lang thung.
Thil reng reng hi thui tak ngaihtuah a ngai a, chu chu hnam changkangte tihdan pawh a ni. CM lehkha-a minister-te’n Hindi an thiam loh thute, tam takin sap ṭawng pawh an duhtawka an thiam loh thu a sawi hi chu, Mizopa ngei CS atana dah a duhna piahlamah chuan awmze thui tak nei a ni hranpa lo. Kum 1987-a state puitling a Mizoram hlankai a nih hlim khan CM Pu Laldenga sorkar khan Mizoram sorkar ṭawng (official language) atan English leh Mizo ṭawng a nih tur thu a chhuah a. Chumi awmzia chu sorkar thuchhuah leh file kal velah pawh duh chuan Mizo ṭawnga ziah theih vek a ni.
Mahse, sap ngaihsanna thlarau chang kan tam em avangin sorkar file-a thuziah za zela 90 vel chu sap ṭawng veka ziah a ni a, sorkar thuchhuah tam ber pawh sap ṭawng a ni a, kawng kama kan thu tar thlengin sap ṭawng a tam hle. Heti khawpa sap ṭawng ngaisang leh sap ṭawng thiam nih chak, sap ṭawng thiam chu changkang tehna bera ngai tlat hnam kan ni chung hian, kan thiam ziktluak lohna khawi khawi-ah emaw a a lo inlar leh thin hi kan zahpui-awmna lai tak tih loh rual a ni lo.
Kan CS hlui IAS pachal pahnih chu hemi chungchangah hian ka bia a, an ngaihdan a inzûl viau a. Sorkar official ṭawng atana Mizo ṭawng hman theih reng hmang duh lem lovin, sap ṭawng leh vai ṭawng thiam ngei CS atana kan duh thu a kan han tlangaupui leh ngawt mai ṭhin hi chu a rilru zim thlakin a ngaihtuah thui loh thlak ngawt a ni. District bawrhsap 11 zinga hnamdang tam who ziate kan han sep rawtui viau a, ramri a buaina lo thlen a che ṭha tak Kolasib district bawrhsap Dr H. Lalthlangliana (MCS) tluka ṭha pawh kan nei ngut lo chu a nih awm hi. Hun engmawti aṭanga kan bawrhsap hna thawk ṭha neih tam ber kha hnamdang IAS officer an la ni zui leh nghal!
Mizoram hian central service cadre hrang hi nei ta ila chuan CS leh DGP ruat kawngah chuan CM hi a thu leh zual hle ang tih chu a chiang a. A chhan chu AGMUT cadre hi chu Arunachal Pradesh, Goa, Mizoram leh UT-te inṭawm a nih rualin, MHA hian a bik takin IAS/IPS siksawi chungchangah thuneihna sang tak a nei bik a, cadre dang nen a inang chiah lo. Cadre hrang kan neih chu state tan chuan pawimawh tak a ni ngei a, sorkar kan hrawn tawhte pawhin sorkar laipui-ah an lo nawr fo tawh ṭhin reng a ni.
Chutiang a nih lai chuan Mizoram hian civil service cadre hrang hi nei ta ila, kan harsatna a chingfel duak chuangin a rinawm loh – Mizo kher CS leh DGP-a dah chungchang bikah phei chuan. A chhan chu heti chen hi Mizo zingah direct a AIS a lut kan nei tawh mang lova, cadre hrang kan neih avang hian kan nei thut dawn chuang hek lo. State civil/police service amite IAS/IPS/IFS a an kaisan meuh chuan an chawlh a hun hnai tlangpui tawh bawk si a. Mizote AIS-ah an tling nghal sup sup dawn chuang lo a nih chuan Mizo ngei CS leh DGP a dah chu kan hnaih chuang hauh lovang.
Chuvangin, he ngaihtuahna zawn a a bul leh pawimawh ber chu, Mizoram sorkar hnathawk zinga lu ber nei thei tur chuan AIS, a bikin IAS a Mizote kan luh tam leh hi a ni a. Chumi ti thei tura kan zirna siamṭhat hi hna hmasa tur a ni. Engtik ni-ah emaw chuan tribal quota/concession hi a la tawp ang. Chumi hun a lo thlen pawh a ‘vai ngalria te te’ tia kan sawi ṭhinte tluk tura kan insanmar a, zirna bulṭhut siamṭha a, chumi aṭanga theihtawp kan chhuah thar chu a ngai a ni. Chu lo chu kawng dang inhawng a awm mai lo tlat.