Guest writer
HC Vanlalruata
KOHHRAN DIN
Hmanah khan Ngopa khuaah Baptist Kohhran din an tumin khawtlang hruaitute’n an khap tawh a, a hnuah khaw pakhata Evangelical Free Church of India/ Mizoram te din phal lohna thawm kan hre leh a. Chumi hnu deuh feah biak in sakna hmun chungchangah Bawngkawnah thil fel lo zet a thleng a. Khawtlang thinrim thiltih angin a kal a, Baptist Kohhran Biak in, Assam Type chu a hu hova dan bawhchhetute’n an vawm chhia a nih kha.
Kha thil thleng kha Kristian ṭha intite’n an dem rawn luai luai, Odhisa leh state danga Kristian biak in tihchhiat nen a danglam chuang lo va, a chhan kan sawi danglam mai mai chauh a ni - pakhat chu sakhaw dang ngaih theih lohna leh Kristian sakhaw beihnaah kan pawm hmiah a, Bawngkawn thil thleng erawh chu khawtlang duhdan kalha chetnaah kan chhuah a, kohhran lian zawkin kohhran tê zawk an nekchepna leh an beihnaah kan puh duh lem lo. A hnu lawka zu zawrhna dawr an suasam leh takah khan Biak in suasam thawm kha a reh ta deuh va, mi thinlungah erawh chuan a riak zui reng awm e.
Hemi hnu hian chanchinbu lamah te demna thuziah a tam hle a, social media lamah phei chuan hnial patawka inhnialna a chhuak a. Sakhaw zalenna leh mahni kohhran duh ber zawm leh din theihna chanvo chungchang khan sawi a hlawh hle a nih kha. Bawngkawna thlithleng duhawm lo tak a thlen hnu hian BJP notê nia ṭhenkhatin an sawi, Hindu duh fir pawlte’n Kristiante an nekchepna hrang hrang vawrh darh a tam avangin Mizoram chhunga sakhaw khat ring, Kohhran a hran avanga ngaihdan hrangte innghirnghona thawm a reh deuh va. Mizo ṭawnga Chhandamna Sipai Pawl kan tih mai, Salvation Army chhungkuaa inchemharna lo thleng leh chumi avanga an pawl phel a, Salvation Kohhran a din tak thu erawh chu kan hria a, an inṭhen tur thawm a ringin hmun ṭhenkhatah phei chuan inpawngneka tharum thawhna a thleng mai ang tih hlauhawm khawpin an inep na awm e. Salvation Army chauh ni lo, UPC han phel te pawh kha sakhaw dang epa ṭangrual thei si Sunni leh Shia Muslim te ang maia do thuhmun neih loh tika ui leh kel thlun pawlh ang chiaha inchemhar leh nghal ang chi tho an ni zui tih chu tuma’n kan hai awm lo ve.
Khawvel hmun dangah pawh a ni a, chutih rualin Mizote hi sakhaw lama thuk tak tak si lo; mahse, sakhaw hminga nunna chan (martar) mai hreh lo anga inlantir awlsam tak kan ni. Chu chu kan firfiakna lai a ni a. Entir nan, nimin lawkah Muslim hovin Id an hmang a, bungbua an han ṭawngṭai tamzia khan a sakhaw zawngin min khawih ta ṭhin a, kan dawhtheihna a pan sawt ṭhin. Hei ai hi chuan kan tlangvalte thawh ai thawktu an tamzia leh kan tlangvalte hna thawk lova an awm mai mai laia kan ram sum leh pai an ei nasatzia te hi hre chhuak ila kan hlawk zawk ngei ang.
Kan thupui lamah kir leh ta ila. Mizote hi Kristian ni ve lo sakhaw dang ngaithei lo kan ni mai lo va; sakhaw khat kan biakpui "Kristian," te ngei pawh rin hrang deuh, thurin danglam deuh an niha ngaithei lo tak, helama dawhtheihna nei tlem tak kan ni tih hi hman deuh leh tunhnai thlenga thil thleng ṭhin hian a ti chiang hle mai. Kohhran lian ngai pawimawhtu khawtlang hruaitu leh YMA branch thlengin helama che fawr kan hmu ta fo a nih hi.
Ngopa thilthleng kan sawi tawh a, khatah khan Baptist kohhran din an phal loh chhan chu khawtlang lungrualna a chhiat an hlauh vang niin an sawi a. Tun hnaia Aizawl Lawipui venga Baptist kohhran din an remtih loh chhan pawh khawtlang lungrualna vawnhim an duh vang niin an sawi leh tho va. North Khawbung khuaa Mizoram UPC kohhran din tura kal nia an hriat an kohhran tirhkoh an khua chhuahsan tura hun tiam meuh bituka an tih a, vauna rawngkai an chham chhan pawh khawtlang inlungrualna tihchhiat an hlauh vang thovah an puh a nih kha.
Heti zawng hian kan ngaihtuah ngai lem lo niin a lang, mahni duh duh sakhua kan be thiang a, kan duh kohhran kan zawm thiang a, chu chu kan chanvo (rights) dik tak a ni tih hi. Social media lama heng khuaa khawtlang hruaitute ṭan zawnga ziaktu ṭhenkhat khan UPC an nih tho chuan a lo awm sa UPC (NEI) biak inah inkhawm ve nghal mai se, kohhran dang rek lovin te an ti a. Khatianga sawi phei kha chu thil hre lo, chhut thui lo, hawi zau lo leh lehkhathiam lo (pawl sang viau pawh nise) an ni chiang. UPC (NEI) leh Mizoram UPC te chu ui leh kel thlun pawlh ai pawha inngur nasa zawk an ni tih an ngaihtuah pha lo va, tunhmaa court-a an inkhin dan te, an boruak kal tawhte hre ve hauh lo, hriatna tlemte an ni.
India ram khawpui ṭhenkhatah Mizo inkhawmna a awm ṭhin a, kohhran pawl hrang hrangte mahni kohhran bil rinna leh thurin dahṭhaa kum tam tak an lo inkhawm ho tawh ṭhinna a awm a, hei nen hian khawi khaw khawtlang emaw kha khaikhin chi a ni lo. Tunah phei hi chuan kohhran ṭhenkhatin rotekawla-sepa an sawi ang maia biak in hrang an hawn tak thu kan hriat hnu hian tunhma an ang pha ta lo a ni awm e.
Presbyterian Kohhran biak ina a kuma kum inkhawm tura Catholic kohhran mi emaw, Baptist kohhran mi emaw, UPC emaw beisei kha beiseina mawl tak a ni. Vawi hnih khat chu thu dang daih. Chutia tihah te chuan kan larsap vai, Hindu sakhaw biate pawh kan kohhran biak inah an rawn inkhawm ve zauh ṭhin hi. Ti fo tura beiseia ngaih chi an ni lo. Kohhran ṭhenkhat biakin khata khung ai chuan sakei leh sakeibaknei huang khata khung hi a ziawm zawk mai thei a sin.
Ka thianpa Catholic kohhran mi hian, “Nangni ho hi ‘Pawl chhuak,' tiin kohhran dang hi in sawi fo va, Catholic tih loh chu pawl chhuak vek in ni a, a chhuak hmasa leh hnuhnung deuh in awm mai mai a ni,” min ti ṭhin a, a dik riau a sin. Tunlaiah hian beram inruksak hlauhna hi a na khawp a, harhna tia an sawi thlarau chhiava deuh chang pawh kohhran hruaitute’n an khak ngam tawh lo chu a nih hi. Kohhran member kan induhthawhna hi inkhawm tam kan duh a, a tam hlei hlei hmaa pulpit-a inchhekarbawm chakna leh thawhlawm tam duhna hian kohhrante hi a hruai bo thui ta hle. Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni tih lam chu kan sawi ri duh ta lo va, sual tinreng bul chu zu niawmin kan sawi tak tlat hi.
Hriat tlem vanga social media lama mualpho hi ka hmu tam tawh a. Myanmar Mizo chenna hmuna la kal ngai lo tih hriat taka helaia khilam Zofa awmte Presbyterian emaw, Baptist kohhran emawa inkhawm lova an inkhawm hrang lo sawisel ve hi chu hriat chian chuan zahthlak a tling. Methodist emaw, Wesleyan kohhran mite Presbyterian kohhrana tui taka lawi ve mai tura ngaihna kha ngaihdan mawl tak a ni a. Sikh sakhaw betu Hindu Mandir-a ṭawngṭai fo tura beisei nen a lem chuang awm lo ve. A pawimawh berah chuan democracy sorkar kan ni a, mimal duhthlanna hi kan dah sang tur a ni. Miin a duhthlanna chu kan zahsak ang a, a sakhaw rin dan emaw, politics-a a pawm dan emaw kha dan an bawhchhiat loh chhung chuan kan hriatthiampui tur a ni a, kan rindan leh pawmdan kan barhlui thiang lo vang. Khawtlang lungrualna hi a pawimawh ngawt mai; mahse, chutih rual chuan mimal duhthlanna leh chanvo zahsak lo khawpa kan pawmdan barhlui tur khawp erawh chuan tumah hi kan lianin kan ropui tawk lo a ni tih kan hriat a ṭul a. Eden huana mihring duhthlanna ngai pawimawhtu ringtu tan chuan engkim hi chiang mai zawk awm tak a ni.