Guest writer
HC Vanlalruata
INTHLAN HMA LEH HNU
Mizote hian inthlan (election) hi kan làwmin nuam kan ti hle tih hi hai rual a ni lova. Tunhnai a Tuirial Assembly biala inthlan ṭhat hunlai, a bikin vote zawn hunlai ngat phei kha chuan, vaiho puja lawm ang maiin an ri hut hut vek mai a. Inthlanna chuhtute chu an rilru a hah deuh mai thei a, vote zawnpuitute erawh chuan nuam an ti hle a. Vote nei, a bikin unit hruaitute khan nuam an tiin hlâwkna pawh an tél viau awm e.
Inthlan hi kan làwmin nuam kan ti satliah mai ni lovin, kan ngai pawimawhin kan uluk hle tih chu inthlanna thianghlim leh felfai a awm theih na’n tih chhuanlam a, kan kohhran hruaitute’n tlawmngai pawlte leh political party-te hnuklût a, Mizoram People’s Forum (MPF) an din hial hian a tilang chiang hle awm e. MPF hian India ram pum a inthlanna a thuneitu ber leh, inthlanna a inhnamhnawih zawng zawngte tih leh tih loh tur inkaihhruaina khauh tak siamtu, Election Commission of India duhdan pawh hi khauh tawk lo hle-ah a ngai nghe nghe a ni.
Hman deuh tawh khan, India ram hmun danga inthlanna-a venhimna lam buaipuitu a lo tel ve hrep tawh, ka ṭhianpa police officer chuan, “Mizoramah hian police ven hauh lohvin inthlanna hi felfai leh thianghlim takin a kalpui theih ang tih hi ka chiang,” tiin min hrilh tawh a. Khatihlai khan MPF a la piang lo na a, YMA branch tin khan ECI inkaihhruaina aimah a khauhvin inthlan vuakvet velah khan tha an lo thawh tawh ṭhin reng a ni.
Ka la hriat reng chu kum 1987-a Assembly inthlanpui-ah khan khawchhak lama bial pakhatah chuan PC kha an boruak a ṭha viau mai a. Khami huna party thiang a pawm thar MNF hnathawktu (vote zawngtu)-te khan hemi biala khaw lian tak pakhat kawtthler lun laiah khan “Bûkna dik lo hi Lalpa mithmuhah thil tenawm a ni,” tih an tar a. (PC party chhinchhiahna kha bukna lem a ni). Mahse, an branch YMA hruaitute khan (anni kha MNF hruaitu ni kawp deuh vek an ni) MNF lam kha an thil tàr la thla turin thu an pe a, an la thla nghal a ni. Kha kha kan inthlan felfai dan entirna ṭha tak chu a ni awm e.
Chanchinbu lama kan thawh ve aṭanga tun hnai thlengin, Election Commission hotute lokal hi kan lo kawm ve ziah tawh ṭhin a. MPF din hma daih aṭang tawh khan, Mizorama inthlanna buaipui dan hi India ram puma felfai ber leh thianghlim ber, state dang zawng zawng entawntlâk a nih thu hi ECI hotute hian an sawi ziah a ni. Inthlan hi Mizo hnam hian kan hmingṭhatpui hle a ni tih hi zep rual a ni lova, hmingṭhatna dang kan neih lem loh avangin chhuan tlâk kan neih tlemte zing ami a ni.
MPF a lo ding a. Mizote’n an thu kan awih em em kohhran hruaitute leh, tlawmngai pawl lian leh langsar hruaitu lawk te din leh telna a nih avangin, inthlan buaipui kawngah chuan kan phuisui ta lehzual a. Political party ṭhenkhatin vote zawn laia bet lutuk ni a an inhriat khawpin an duh fir a, inthlan dawn boruak pawh tunhma aiin a dai chho ta zel a. Mahse, hun a lo rei a, inthunun lutuk theih loh chin a lo awm ta a. India constitution-in thuneihna a pek miau loh avangin, political party-te’n MPF thu zawm chin an neih rualin, palzût chin pawh an nei tam ta hle tih chu, Tuirial bial inthlanṭhatna-ah khan a lang chiang ta.
Dik taka sawi duh chuan tlem lai deuh khan, khatihlai a Prime Minister Dr Manmohan Singh kha Congress party tana vote zawngin Mizoramah a lokal a. Aizawl lammual-a vantlâng inkhawm buatsaihah khan, MPF leh political party-te inremna angin MPF hruaitute’n kha vantlâng inkhawm kha an kaihruai ngei a. Mahse, an phal lem loh party dang deuhsawhna rawngkai hla sak khap a ni lova, vantlâng inkhawm kaihruaitu nih bak kha MPF-in tih theih an nei lo. A hmalam leh hnulamah pawh hetiang hi tam tak kan hmu a, party mal dem bik theih an awm hek lo.
MPF din a nih hma leh nih hnu-ah pawh Mizorama inthlanna lo awm tawh reng rengah, kan kohhrante leh tlawmngai pawlte’n an ulukin an ngai pawimawh em em reng a. Mizoram bil inthlanna emaw, India ram pum huap inthlanna a ni emaw, inthlan thuchah tluangtlam leh ṭha tak an chhuah ziah a. Kohhran mala thuchhuah a awm rualin, Mizoram Kohhran Hruaitute Committee (MKHC) pawhin inthlan thuchah hi an khahchhilh ziah bakah, Central YMA pawh a bang ngai lo.
Inthlan thuchah an chhuahah hian, kohhran leh tlawmngai pawlte thuchah tihchhuah chu a danglam deuh na a, khaikhawm chuan danglamna tak tak a awm vak lo thung. Kohhran hrang hrang thuchah phei chu a in ang deuh pet pet vek ti ila, kan sawi sual tam pui awm love. A thunawn tlangpui chu candidate atan chuan mi hmingṭha, sum leh pai, ruihtheihthil a fihlim, mipat hmeichhiatna leh nunphunga hminghliau lote thlan chhuah ni se tih a ni ber a. A awmna kohhran bel tlat mi, khawtlâng tana hnawksak ni lova mi ṭangkai tihte pawh a tel ngei ṭhin.
Kohhrante inthlan thuchah hi chîk deuhva chhiar chuan, ram hruaitu tur thlan chhuah lam ni lovin, kohhran committee hmaa pastor, kohhran upa leh missionary tur interview-na a tling pha chin tur, mi thianghlim hlang kan thlang chhuak dawn emaw tih mai tur a ni. Chutiang a nih lai chuan, kohhran a inhmang leh dinhmun pawimawh chelhtu, rawngbawlna a mi pawimawh tam tak khawvel politics inthlanna-ah kan aiawhtu turin kan thlang tling fo tawh ṭhin a. Mahse sorkarah dinhmun an han chelh a, ‘vatawk dang ang chauh’ an ni leh deuh zel zawng a nih hi maw.
Mizote zingah hian politics hmanga ram siamṭhatna kawnga beidawng hi an pung tual tual tih hi hai rual a ni lo. Hun engemawti aṭang khan kohhran hruaitute duhdan (inthlan thuchah) angin kan ram political party-a inhmang ngai lem lo, mahse kohhran leh khawtlâng tana mi ṭangkai leh langsarte chu political party hrang hrangin, an party aiawhin mipui thlan turin an vawrchhuak tawh hlawm a. Tling an awm a, tling lo an awm a; mahse a tlingte lakah pawh danglamna kan hmu ngai chuang lo chu a nih ber hi.
Hetianga kan ram a awm nachhan hi eng dang vang a ni lo. Inthlan dawnah kan kohhran leh khawtlâng hruaitute’n an duh fir em em a, a ṭha ber tur an duh thu ‘inthlan thuchah’ hmangin an puang a – a ṭha e. Mahse, sorkarah dinhmun ṭha leh ropui chelhin, thuneihna fawng an han vuan ta chëng a, an danglamna pakhat mah kan hmu lo satliah pawh a ni lo – duh ve zela- an ni zui ta zel zawng a nih hlawm hi maw. ‘Zunteii nu ka siam ang che, lungngaihna hlir,’ tih hi kan dinhmun chu a nih ták ber awm hi maw.
Inthlan hnulam kan ngaihven zui peih ta lo thung erawh hi chu kan ram enkawl kawnga harsatna lian ber leh, hmasawnna dâltu lian ber hi a ni awm asin. Inthlan lai a kan uluk a, kan duh fir ang tak hian inthlan zawh, sorkarna siam hnu lam hi kan ulukin kan vil zui peih ta ṭhin lo pek a. Kan ram hruai tura inpete’n an intiamna hi an tihlawhtling meuh lova, chumi vil zuitu erawh chu khawvar lam arsi ang maiin an tlem viau ziah.
Ṭhenkhat chu mipuiin an han thlang tling ta cheng a, inthlan hma a an thutiam letling zawngin an kal a. An tihtur a an tiam an ti lova, an tih loh tur ni a an sawi an ti ta thung a. Vote an zawn lai a an kâ-ah pawh zen ila min seh lovang tih tur a beram no ang maia zaidam leh nelawm kha, thuneihna an han chan chiah chuan an chapozia leh nelawm tak lohzia an thup thei tawh ngai meuh lo. An bial leh ram tana an tiam letling hlauhvin, mahni inhâivur kha hna berah an neih ta a, eirûk lamtluang an zawh char char ta mai a ni.
Sorkar hmasa lamah khan sorkar khalh ngil tur ni a an sawi, ‘ethics committee’ an din kha kan la hrereng awm e. Kohhran leh tlawmngai pawl hruaitute sawm khawm a an din, kha committee khan sorkar a khalh ngil hauh lo tih hretu chu mipuite kan ni a, an ṭhiat leh rang viau nghe nghe. Tun sorkarah hian ‘spiritual committee’ tih emaw ni an din bawk a, awmzia an neih awm reng reng kan hre chuang lo.
Hetianga kan sorkar apiang a kal chhan hi chu sorkarin nasa taka an mitmei a ven, kohhran liante leh tlawmngai pawl liante’n inthlan felfai an ngaih pawimawh anga inthlan a zawh hnu, sorkar siam a nih hnu a rorelna dik leh ṭha an ngaih pawimawh ve miah loh vang a ni. Sorkarin mipui hmasawnna hna a thawk ṭha lo a nih a, eirûkna a nasa a, mipui mimirin an chanvo an hmu lo a nih chuan, chu chu kan kohhran leh pawl liante’ ngaimawh a an do ber tur chu a ni a. Tihtakzetin do sela chuan inthlan lam buarchuar mahse, sorkar ṭha kan nei ngei ang.
Mahse, dik lo taka sorkarin thil a tih a, hlâwkna téltu an nih ve fo hlawm avangin a takin an do ngam lo a nih a rinawm. Dik tak chuan zu zawrh leh zu khap hi kan kohhran hruaitute sorkar thiltiha an inrawlh ngamna awmchhun a ni a; an bei ngawrh hle. Zu aia sual, pawi zawk leh nasa taka ram tichhetu eirûkna leh induhsakna uchuak (nepotism) do tur chuan ‘sual dovin thisen chhuak khawpin..’ tih lam chu an sawi ri ngam reng reng lo chu a nih hi.
Chuvangin inthlanna felfai aia rorèlna dik leh fel, pachhe ber pawhin an chanvo an chan theihna, mitin huap sorkar, eirûkna-in hmasawnna a tihbuai lohna sorkar kan ngaih pawimawh zawk a, a tak a kan thawh hunah chauh he ram hian hmasawnna kawng dik a zawh ang a. He hnam pawh hi a zahawmin a changkang ang. ‘Rorelna dik’ luipui kang lo anga luang tur chuan mipui kan pawimawh a, mipuiin chutiang ti tura beiseina sang tak nena kan en kan kohhran leh pawl liante hi an pawimawh em em a ni.