Guest writer
HC Vanlalruata
MIZO
Kar kal ta khan Lalmanga Nu Lawm Rawih Ni kan hmang zo leh ta a. Ṭhenkhat chuan kha tih lai hunah khan sana a la awm si lova chuvangin Lalmanga Nu khan ni rei ni ber kha a hriat an ring lo va, an rin loh thu pawh sawi chhuakin ṭhenkhat phei chuan chanchinbu lamah hial an ziak a ni awm e. Tunlai ṭhangthar, lehkha zir sang ringawt, thiamna tak tak paw chhuak lo leh phawsawlh taka nung tam tak hian kan pi leh pute kha an hmusit ta fo mai a, hriatna thuk an neihzia kha an hriat phak loh avangin mawl leh thil hre lo takah an ngai a. An hre sual chiang khawp mai.
Kan Mizo pi leh pute khan tunlai thiamna (modern science) ang tak hian hmanraw changkang pui pui nen thil an zir hauh lovang tih chu a chiang sa a. Mahse, India rama Hindu?-hote’n an tuipui em em Astrology (vansanga arsi leh thla chet vel dan aṭanga mihring awm dan tur hrilhlawkna) ang hi an tuipui ve lo a nih pawhin, vansang thil (ni, thla leh arsi) chanchin zirna science ‘Astronomy’ lamah hian theuneu lo tak an ni tih hi an hriat a hun ta hle. Hei hi thil an chik ve hrim hrim vang lam aiin lo neia thlawhhma lak kha an eizawnna leh an damkhawchhuah innghahna a nih avanga an hriat pawh a ni mai thei a. Chuti chung chuan thil chik tak tak leh hre bulfuk tak tak kha an awm tih erawh chu huai taka sawi ngam a ni.
Buh leh bal leh thlai ching a, thlawhhma la kum tin an ni a. Tunlaia in tina kan tar calendar hi nei ve lovin kum khatah ni 365 a awm a, leap year ah 366 a awm tih pawh hre lo mah se an damkhawchhuah kha a pawimawh avangin thil an hriat ngei ngei tur a awm a ni. Ruahtui tam kum leh tlem kum tur an hrilhlawk thei a. Ruahtui tam thla tur phei chu thla de tir aṭangin an hre thei a ni. “Thla de tir a lei bar chuan ruahtui a tam dawn,” an ti ṭhin. Ni rei ni ber, Lalmanga Nu Lawm Rawih Ni an han hriat chian dan tur chu (sundial nei kher lo mah se) "Nikir Ruah" an neih aṭang hian a lang reng mai. Ni a rei telh telh a, hemi ni hi a rei ni ber a ni a, a tuk aṭang chuan ni a rei lo telh telh tawh dawn (ni a kir) tih an hre chiang a ni.
Lo vah hun an hai ngai lo va, a hal hun an hre em em a, chap an dah ro laiin Chapchar Kut an hmang ṭhin a. Buh tuh hun leh thlai chi thlak hun an pelh ngai lo. Fanghma leh vaimim thar hun thlengin an hria a, Mim Kut an hmang a. Ruah tla pawh a hming an vuah deuh vek a nih kha. Ruah tlak dan a zira an hlo thlawh har leh awl chhoh dan an hre vek a. Hnuhpui leh hnuhte karah "A thet thet/a me me," thlengin an nei a, pawhchhiat leh lo zawh, Favang awllen hma zawnga an hlo thlawh pawh hming an vuah ṭhin. Khawvela ramsa leh nungcha bakah thing leh maute hian hun inher dan engkim an hai ngai lo va, a hunah tak chawr novin an parin an rah ṭhin. Mihringte pawh hian khuarel (nature) an hnaih tak tak lai chuan hun an hai ngai lo. Tuna khawl leh hmanraw changkang ber ber nena kan inchhawp hnu - zinga inkaih harhna atana "alarm" kan hman a ngaih tak hnu hi chuan engmah hi hunbi kan chhiar hlei thei tawh lo zawk a nih hi.
Fur inṭan hun tur an hre satliah mai lo va, ruahthimpui sur hun vel an hre vek a, "Siruk la," an tih mai thli tleh hun awm bawr vel an hria a. He thli tleh aṭang hian siruk (arsi) a bo daih a, thlasikah a lo lang leh chauh thin tih thlengin zu hria a! Thil an chik a, calendar ni lovin khi chhawrthlapui ngei mai khi an chhawr ṭangkai em em a. Nau paiin a hrin hun pawh khi thla khian a thunun tih an hre daih tawh a ni. "Thla hlei pai," tih ṭawngkauchheh hi eng tik aṭanga kan lo neih nge kan hre lo nain nu nau pai rei, a hun (thla kua)-a hring lo sawi nan an lo hmang daih tawh.
Tuifinriat kama awm ve ta lo chuan thla khian tuifinriata tui a thunun tih an hre pha lo a nih pawhni nausen leh naupang nun leh an khawsazia a tidanglam tih an hre chiang a. Thla det, thla bial leh thla mang laia nausen/ naupang awm dan an hre hrang hle ṭhin. Thla awmdanin rilru lam harsatna neite a tihdanglam theih dan thlengin tunlai mi thiamte hriatna ang tho hian an hria a ni awm asin!. Tunlaia mihring enkawl thiamna (modern health care/ medical science) an hre lo chung khan nausen leh naupang enkawl chhoh kawngah tunlai mite hian kan tluk lo. Tunah hi chuan kan tu leh fate mi dang kutah kan dah ta a, kan pi leh pute kha chuan (duhthlan tur dang an nei lo bawk a) anmahni liau liauvin an enkawl seilian ṭhin.
Thu leh hla lama kan mi ropui J.F. Laldailova khan Mizo ṭawng hausakzia kha a sawi fo ṭhin a, khilam aṭanga an thlang tlak kawnga hun rei lutuk lo chhunga an chher ni si kha a ropui a ni a ti a. A lo sawi dik ngawt mai. Kan hla phuah thiamte leh thu thiamte irawm chhuak reng reng hi an hlarua leh an ṭawngkam a ril em em a, ṭawng upa leh kimchang zawka ngaih sapṭawngte pawha lehlin dawna bawrhban hlauhawm ta zawk khawpa ril thu leh hla hi kan ngah a sin. Entir nan, “Khiang i awih si loh chuan ngaihzual, leng dang chhai a rem lo,” han tih ringawt mai pawh hi a awmze phawk chhuak zo tak tak tura sapṭawng emaw, vaiṭawng emawa lehlin chu huphurhawm tak a ni.
Kan pi leh pute kha khawtlang invawn leh chhungkaw inenkawl kawngah tunlai intichangkangte hian kan tluk lo nasa mai a. Khawtlang leh inchhungkhura inthununna ṭha an neihte kha nei let leh ila chuan tun ang hian kan khawtlang nun hi a chiri lo ang a, zu leh ruihhlo hian heti em em hian min tibuaiin rinawm loh. Kan sakhaw vawn thar hmanga kan hnam nun leh ziarang kan bo tak ṭhak hnu hian mahni hnam ziarang hloh ta na na na chu kan changpat cheh chhum tal ta mai mai a nih ber awm hi. Mipa leh hmeichhe thawh tur fel taka thliar a ni a, tunah chuan engkim kan chawhchawrawi kual a, mahni inchhungkhura mawhphurhna nei lo pa ber ni ve si kan kat ta nuk a. Ram hruaitute pawhin kan lalte anga an khua leh tuite laka mawh an phurh ṭhin ang kha an phur pha lo nasa ta mai.
Kan hriat reng tur chu kan pi leh pute khan inkaihhruaina ṭha leh fel tak hnuaiah an phak tawk chinah anmahni hriatna leh zir bingna aṭangin thil pawimawh tak tak an damkhawchhuahna tur an zir chhuakin an hria a. Ṭhangthar, khawvel thiamna leh mi hnam tihdan ziah sa chhiar aṭanga zir ve mai hian kan tluk ngai tak tak lov vang. An thil hriatte kha hriatna satliah a ni lo va, a taka hmana chhawr nghal theih, an nitin nun leh an eizawnna khawih a ni. Arsi hming, a chet vel dan, thla leh simeikhu awm dan thlenga chika hria an ni a. Hunbi an chhiar thiam a, chu chu an damkhawchhuahna hnuk a ni. Khawtlang inrelbawlna ṭha nei lo sela chuan tunah hian Mizo tih tur hnam kan awm lo vang.
Mizo hnam hi kan pi leh puten min lo din chhuah kawngah hian an nih lohna chen chena fak emaw sawimawi vak emaw a ṭul hranpa lo. Mahse, mahni hnam leh thlahtute hmusit a, an thiamnate pawh awih lohsak vel khawpa changkang kan nih chuan he hnam hmabak hi a thim khawp ang. Mi hriatnaa innghah a ṭulna chen a awm rualin kan pi leh pute hriatna lo chhawr ngawt pawh hi hmasawnna tham a ni a, dik tak chuan tlangram lo neiha thlawhhma lakah phei chuan tunhmaa kan pi leh pute tihdan bak hmasawnna kan la nei lo. Mizo hnam hi zahpui lo ila, kan hnam ziarang chawisangin kan pi leh pute inthununna leh inenkawlna fet leh fel tak kha theihnghilh lovin i peipung ang u. Mi hnam tihdan entawna zir ringawt hnam chu hnam hniam leh boral zia lanna langsar ber a ni.