STATISTICS

Statistics Day vawi 12-na chu ram chhung hmun dangte rualin Mizoramah pawh Zirtawpni khan hman ve a ni a. Hemi ni puala Aizawla inkhawm an buatsaihah Planning and Programme Imple­men­tation Minister Pu Lalsawta chuan, “Statistics chu ram fing leh changkang apiangin a hlutzia an hria a, Mizoram pawhin statistics dik leh rintlak ṭangkaizia a hre chho zel a, sawrkar chauh ni lo mimal leh pawl dangte pawhin ṭangkai takin an hmang a ni,” a ti. “Mizoramin engnge kan tlakchham a, engahte nge phuhruk kan ngaihna lai hriat nan te, eng chenah nge hma kan lo sawn tawh tih hriat nan te, hmalak dan tur ruahmana siam nan te data belhchiandawl neih a ṭangkai a, Statistics Department pawimawhna a lang zel a ni a ti.

Planning Minister chuan official statistics dik leh rintlak nei turin Economics & Statistics-a thawktu a te ber aṭanga a lian ber thlengin an pawimawh tiin an hna chan pual ṭheuhvah taima taka thawk turin a chah a ni. Planning Secretary Dr. C. Vanlalramsanga pawhin thu sawiin Statistics Day lo chhuah chhan, he ni hman ṭan a nih dan leh a pawimawhna te a sawi a. India rama statistics in hmun pawimawh tak a luah theih nana hmalatu, Indian Statistical Institute dintu Prof. Prasanta Chandra Mahalanobis-a pianchamah Statistics Day hi hman a nih thu sawiin, he niah hian mipui mimir, a bik takin ṭhalai zingah statistics pawimawhzia inzirtirna atana hman ṭhin a nih thu a sawi. Hei hi Statistics Day puala Aizawla inkhawm neih chungchang sorkar thuchhuahin a ziah dan tlangpui a ni.

Kan ram hruaitute leh sorkar hotute hian Ni bik a lo thlen hian thusawi dan phung bik an nei a. Zirtirtute Niah chuan zirtirtute pawimawhzia leh ram leh hnam dintu, nakin lawka ram hruaitu la ni mai turte enkawltu an nihnate an sawi tlawr thiam viau zel a. Ni bik hrang hranga an sawi dan chu kan sawi seng lo vang. A takah erawh chuan an ngai pawimawh zui lem lo. Zirtirtute hi zirlaite mai ni lo hnam pum tana pawimawh tak takah ngai tak tak sela chuan heti mai mai hian kan kal reng lo vang a, zirna in ṭhenkhatah ekbengin ṭhenkhatah zirtirtu mumal nei lovin zirlai tam tak kan awmtir hauh lo vang. Ṭawngka ringawt piah lama a taka thil kan tih loh hi he ram ṭhanmawhbawk lian ber a ni.

Statistics pawimawhzia hi sawi mai a harsa lo va; a pawimawhzia hre chiang an tlem a, ngaih pawimawh a hlawh miah hek lo – he Mizoramah hian. Mizorama khaw awmzat dik tak hi tun thlengin kan la hre hlei thei lo. State puitling kan nihna pawh kum 30 a chuang tawh a, chuti chung chuan Power department-in eng an thlun luh tawh khaw zat leh la thlun luh loh khaw zat an nei a, chu chu Health department chhinchhiah dan nen a inang lo va. LAD lam chhinchhiah dan a dang bawk. PHE pawhin tui an pek tawh khaw zat leh la pek loh khaw zat belhkhawm an chhinchhiah chu department dang nen a inang chuang lo nia sawi a ni. A tawi zawngin department hrang hrangin Mizorama khaw awmzat an chhinchhiah dan a inang lo thluah a nih chu.

Khaw awm zat chauh a ni lo va, chhungkaw rethei zual (Below Poverty Line – BPL) awm zat pawh department hrang hrang chhinchhiah dan a inang lo vek a. BPL chhungkaw zat inan loh chhan hi a tehfung inang tlang siah chuan a mak a, Mizoramah erawh chuan a mak lo. Engkim mai hi politics thilah kan la a, politics thila induhsakna leh vote zawnna atan kan hmang vek hi a ni ber a. Chumi avang chuan, "Kan kehme tih a inang lo," tia kan thawnthua awm ang mai khan kan BPL a inang thei ta ṭhin lo va, initsikna leh inhuatna hial a chhuah phah ta fo a ni.

Hman zana NLUP Implementing Board hotute’n chanchinbumite an kawmnaah khan thil fel lo tak pakhat a lo lang chhuak a. NLUP hi leilung behchhan program/project a nih laiin NLUP-a hlawhtling ber chu autorickshaw dawngtute an ni daih a. NLUP chu min hualtu boruak thianghlim (environment) chhe zel tur venna atana ruahman a nih thu an sawi rualin; autorickshaw hi a petrol hman khu chhuak avanga boruak tichhe nasa berte zing ami a la ni zui. A pawi ber zawk erawh chu leilung behchhana eizawnna ngelnghet siam kha NLUP tum a nih rualin, kan ram leilung (soil) enfiah hmasak fumfe a awm miah lo kha pawi tak a ni.

Buh leh bal emaw, thlai emaw hi leilung behchhana thar chhuah theih pawimawh langsarte an ni a. Chumi ching tur chuan a chinna hmun san zawng leh hniam zawng te, a leilung ṭhat leh ṭhat loh, a al nge a thur nge, engnge tihte leh ruahtui tlak dan leh ni a hmuh dan thlengin hriat chian a ngai a. Chumi hre chiang lova leilung behchhan ruahmanna kalpui chu tuthlawh leh chemkawm tel lova hlo thlawh tum ang a ni. Kum 2011 January ni 14 aṭangin NLUP hi tun sorkar hian a kalpui ṭan a, kum 8 dawn an kalpui chhunga lei (soil) endikna fumfe a la awm miah lo hian kan ruahmanna kalpui dan sawngnawi lutuk hi a mualpho chiang a. Statistics kan dah pawimawh lohzia a tichiang khawp mai.

Ram changkangah chuan statistics fel tak behchhan lovin eng ruahmanna mah an siam ngai lo va, keini Mizoramah ve hi chuan kan baia chi kan thlak dan ngai reng ang hian “rin tawk leh tlem” hi kan thupui vai dan a la ni reng a. Chumi avanga kan bawhpelh, bawhchhiat, pawhchhiat leh tihchhiat hi a tam a. Chumi avanga mipui beidawnna hi a thui tawh em em a, thuneihna chelhtute erawh chuan tihdik a ṭhat thu an sawi rualin tihdik erawh chu a awm ngai thung lo zawng a nih hi.

Statistics dik tak hi nei ila chuan thingtlang khua aṭanga ruahmanna siam (grassroot planning) te hi kan kalpui thei tur a ni a. Mahse, he ramah hi chuan chutiang chu kan tukkhum ang maia kan hmuh kumkhua loh tur a nih hmel e. A chhip lama ṭhuaia ruahmanna siam hi a fuh thei tak tak ngai lo va, Mizoram ang ram zimtê leh mihring tlemtê awmnaah pawh hian a bulṭhut aṭanga ruahmanna siam chu a fuh zawk ngei ang. Khawtinah hian a khaw mite leh khawtlang hruaituten an khaw mamawh chu an hre ber a, Aizawla an pisa chhunga hnathawk babute khan an dinhmun leh mamawh an hre pha lo. Hre pha lo chungin an hmasawnna tur an han ruahmansak ta ṭhin a ni a, hmasawn tak tak hi chu kan hlat ngawt mai. Statistics awm lo emaw, dik lo emaw behchhana ruahmanna siam phei chu pawi thui thei tak a ni.

PWD engineer-ten a hmuna kal lova ralkhat aṭanga an dawhkana hnathawhna tur sum senso an hisap a fuh ngai lo va, sum ruahman belh (revised estimate) a ngai ziah ang hian ralkhat aṭanga ruahmanna siam a fuh lo. A fuh theih dan ber chu a hmuna kala statistics dik tak neih a, chumi behchhana ruahmanna siam chu a ni. Statistics dik leh rintlak kan neih hunah chauh he ram hian a takin hma a sawn ang a, chumi ngai pawimawh sorkar thil ti tak tak kan neih hunah chauh kan changkang ang.