KRISTIANNA, ZU, EIRUK

Sapho hian thlarau lam emaw, nunphung ṭha inzirtirna emaw thil dang dangin mihring nun a khawih thuk lohzia sawina ṭawngkauchhehah vun chhe thuk zawng chen chang chang (skin-deep) tih hi an hmang ṭhin a. Skin-deep an hrilhfiahna chu ‘not deep or lasting; superficial’ an ti. Kan dahsan em em, kan hnam pumin indahsan phah na’na kan hman leh sakhaw dang aia chungnung em em a kan dah tlat, kan Kristianna hian Mizote hi kan vun chhia pawh thleng pha lovin min khawih a, kan danglam phah miah lo tih hi he hnam, a bikin Mizoram chhunga chengte nunah hian a lang chhuak chiang ngawt mai.

Muslim leh Kristian sakhaw betute hian an sakhaw betu ni ve lote chu ringlomite an ti a. Sap ṭawng chuan ‘infidel/heathen’ an ti a ni awm e. He ṭawngkam an hman hian an rin ang ring ve lote leh an sakhua zui ve lotute chu an dah hniam hle a. An pathian ring ve lotute chu he khawvela an awm lai pawhin mi nun hniam an ni a, Muslim tam tak phei chuan ringlomite nunna laksak chu ‘indona thianghlim’ (jihad) a nih avangin malsawmna dawnna chhan tlak zawkah an ngai hmiah. Thih hnu lamah phei chuan vanrama kai lovin hremhmun/meidil-ah an kal ngei ngei turah an ngai a ni.

Kan rin dan min rinpui lo leh kan sakhua pawm ve lote chu mi tenawmah kan ngai a. Kristian inti zingah ngat pawh ‘piangthar’ ve lote chu vanram kai lo tur, thih hnu a hremhmuna kal turin kan inzirtir a. Gospel camping/campaign/crusade-ah te chuan kan thuhriltute’n meidil a tlak lohna atana piangthar turin min zirtir reng a nih hi. An uar lai tak tak chuan pianthar dan pawh an sawi dan a intu lo nasa a. Chutiang lam an uar avang chuan thuhriltu (speaker an tih mai)-te khan min tihṭhaih a, hlauhlawpin min siam hmasa phawt a, aurinna ri khawk hlauhawm ang reng take pawh an hmang ṭhin a nih kha.

Kristiante hian an sakhaw rin avanga nunna chante chu Muslim ang thovin ‘martar’-ah an ngai a. ṭhenkhat, a uar zual phei chuan biakin sak hnatlanna a tlahlumte thlengin ‘martar’-ah an pawm a ni. Pathian biak inkhawma kal taimak chu Kristian ṭha leh sakhua a mi rinawm ber tehna a ni a, kohhran a inhmang, nulat/tlangval lai aṭanga kohhran ṭhalai pawl leh zaipawl a inhmang nasa chu mifel tehna fung atana pawimawh em em a ni bawk. Chumi piahlamah chuan sakhawmi kan tih ang an nih loh pawhin kohhran thawhlawm an thawh ṭhat phawt chuan kohhran lailum an chang ngei ngei a ni.

He tehkhawng hi Mizoram a kristian zawng zawng leh kohhran tam ber kalphung a nih miau avangin mi rinawm, taima, mahni eizawnna hna a inpe tlat, nun dik, langsar lem lova mahni mihringpuite tana thilṭha tih (Lal Isua’n ‘I vengte hmangaih rawh’ a tih awmze laimu diktak) chu Mizorama sakhawmi leh kohhran hmanga ‘mithianghlim’ ang mai a ngaihna avangin kan pensanin kan kalsan thui ta hle mai.

Ral/hmelma bakah sapui laka khawtlang thlamuantute ‘Huaisen Nopui’ (zu) dawmtir a chawimawi ṭhin hnam hian chu ‘value system’ chu kan pensan thui tawh lutuk. Saphovin min awp hnu pawha buh khamkhawp aia tam emaw, chhungkaw khamkhawp tal thlo chhuak thei pa intodelhte ngaihsanna kha an la chhawm nung a. Chumi hnu-ah chuan lehkha thiam thei leh taimak leh teirei peih avang dinhmun sang chelhte ngaihsanna pawh a la awm zui zel. Civil service (IAS/IPS leh a dangte) leh central service a lut thei ngaihsanna leh lirthei khalhtu ngaihsanna a intia rual rual lai a awm chho bawk.

Chutih hunlai chuan kan Mizo khawtlang nuna pa ber thuneihna-in chhungkaw inthununna a lo chelh hram hram chu a chhe ṭan a. ‘Thaihbawih’ culture-in a chhe zawngin min nuai chhova. ‘Pathian chawimawi’ hming pu a ruaiṭheh leh lám hut hut ngaihsanna kan neih rualin thatchhiatna thlarauvin min bawhbet a. Kan pu Chhurbura iangin ‘tha ngai’ (hnarum/thawhrimna) hmanrua reng reng mausamin, hman loh hram dan kan zawng ta a. Awm-awl, ei tui leh ṭhenawmte rel kan thupui ta a, kohhran leh khawtlangah pawh a huau huau, a hut hut leh a nuam leh awlsam lam kan um ta chiam mai a ni.

Takna kan bosal a, ‘film’ chan lama zei lo em em hnam ni chungin lemchan nun chu kan nitin nunphung a lo ni ta. Kan hnam nun leh ziaranga bet tlat ṭhin, taihmak vanga khamkhawp thar, in lam leh ram lama thangchhuah thei leh khawtlang thlamuantu pasalṭhate ngaihsanna (value system) chu a chhe thui ta hle mai a. Ngaihsan tlak leh phute ngaihsanna ‘culture’ ropui tak mai ‘Huaisen Nopui’ dawmtir nunphung tichhe zawngin Mizo khawtlangin zu hnualsuat leh khap lam a hawi ta vuah mai a, chanchinṭha min rawn thlentute’n suala an ngaih ngai reng reng loh chu ‘sual tinreng bul’ tiin kan do ta mup mup mai a ni.

Thatchhe eltiang leh zawmthaw tawpkhawk, intodelh lam hawi hauh lo pawh ni raw sek sek, vantlang hriata zu inmi a nih loh phawt chuan kohhran leh khawtlangah a tlatlumin a lai lum a luah a. Takna nun leh taihmakna bakah mahni thiamna chher hriam zawnga tha thawh ngar ngar pawh ni raw sek sek, zu in ve zeuh zeuh a ching tih kohhran leh khawtlangin an hriat phawt chuan an hmu he ta em em mai a nih hi. Chumi’n a hrin chu kan hre vek mai.

Chapchar Kut hman leh tunhma kan pi leh pute hla phuah sak pawh ‘nun hlui a kir lehna’ ti a khap bur duhtu kohhran hruaitu fekfawnho sukthlek avang hian ‘huaisen nopui’ culture hi nuaibo a ni ta a, a nopui chhunga awm phei chu khap bur reng hi an duh dan ber a ni. Kan tlangmi pui leh Kristian pui, Khasi, Garo, Jaintia bakah Naga-te hian keini angin an hnam ziarang (culture & tradition) hnawl vekin Kristian sakhua hi an pawm ve lova. Naga hovin ‘Hornbill Festival’ a an hnam hrang hrang zu siam ualau taka an zuar chhuak leh harhna kan zu purchawkna Meghalaya a zu dawr intlar tam em em aṭang hian kan dinhmun chu a chiang ber mai.

Mizo hnam nun tichhia a zahpuiawma siamtu, Mizoram hmasawnna ṭhanmawhbawk leh Kristiante thurin innghahna Bible-ah pawh Pathianin a duh loh ber zawk eiruk (corruption) erawh chu he ramah hian kan thlah zalen em em thung a. Eirukna hi sum duhna/duhamna-in a hrin a ni a. Duhamna leh tangka sum ngainatna chu Bible-in a duh loh ber ‘milem biakna’ ti a a sawi a ni. Kan kohhran hruaitu tam takin sum an duhzia hi chu kan hre vek a, sawi thui a ngai lo.

Kan la ngaihtuah ngai lo a nih pawhin hei hi i ngaihtuah ṭan tawh ang u hmiang. Biakinah Pathian thu kan sawiin kan ngaithla tam em em a, naupan têt aṭangin Sande Sikul-ah kaiin Pathian thu hmanga thluaksuksak kan ni. Pathian biak inkhawm piah lam, khawhar in, mitthi vuina, pass lawm, inneih inkhawm thuah hnih, jubilee lawmna, lungphun, pawl leh ṭhian inhmuhkhawmnate, political party inkhawm thlengin hunserh kan hmang a, Pathian thu sawiin kan ngaithla a, kan ṭawngṭai tam hle.

Biakin chhung leh inhmuh­khawmna mai pawh ni lovin khawlaia Pathian thu sawi, zan rei a ring tak taka ṭawngṭai a au vak vak ching hnam kan ni a. Aurinna hmanga Bible chhiar chhuah uar em em, kut ziak a Bible ziah chhuah thlenga intihhmuh kan ni bawk. Maksak taka kawngpui a lirthei kal dang chat khawpa bingbilet leh inngaihtlawmna leh simna lantirna atana hman, buara sin a vak vak pawh duh aiin kan ngah. Harhna pawh hel nuai chhuah tuma Kelkang leh hmun danga a nuai tela kalkhawm ruih ruih ching hi hnamdang Kristian an awm ve kherin a rinawm loh.

Sakhaw thilah ze mak tak tak khel tam em emna leh kohhran hrang 100 dawn awmna hi mi nuai 12 vel chenna Mizoram ang hi ram dangah a awm a rinawm loh. Zawlnei phei hi chu kan intodelh tak meuh meuh a – Covid-19 hrilen lai hian an tawmim deuh mai pawh a. Heti khawpa inkhawm tam, ṭawngṭai tam, Pathian thu sawi tam leh ngaithla tam, Pathian thu duh em em anga lang hnam ni si hi kan nunah takna leh dikna hmuh tur a tlem em em a. Hnam rinawm, taima leh huaisen kan nih tak lohna hi a rei ta khawp mai.

Kan lan dan ang hian sakhawmi leh Kristian ṭha ni tak tak ngat ila chuan he ram hian hma a sawnin a ropui ang a, ‘ringlomite’ kan tihte’n min chhoh en satliah mai ni lovin sakhaw thilah pawh ram kan la duai duai thei zawk ngei ang. Kristian ṭha chu engkim a tihah a rinawm tur ni awm tak a nih laiin kan depdet zia hi a lo lang leh ṭhin a. Kan rinawm lohzia chu kan thingzai leh lungchher tling lo lutukah leh kan thil zawrh buk tling lo lutukah ringawt pawh hian a lang chiang hle. Sakhaw dang betute tan hian a hnam ang leh Kristianna aṭangin teh kan dawl mawlh lo tih hi pawm ngam a ngai ta.

Zu kan do em em lai hian Kristiante tihtura ngaih loh meizial zuk leh a behbawm (zuk leh hmuam) kan uar luat avangin khawvela cancer tamna ber kan ni zuai zuai fova. Inti Kristian ṭha em em chunga mipat-hmeichhiat kawnga kan tladah em avang leh ruihhlo (drugs & narcotics) khawih kan tam avanga mihring tam lama teha HIV/AIDS hri kai tam ber zinga lang pha ngat kan nih hi kohhran hruaitute hian an vei vak pawhin a lang lem lo. Zahthlak tak a ni ringawt.

‘Kristian ram/state’ ti a pawngpaw invuah ve ngawt ṭhin kha kan ni a. Mahse, kan sorkar, pawl hrang hrang leh kohhran hruaitute’n a tak ram min thlenpui ngam miau loh avang leh lem kan chan nasat em avangin sorkar ‘corrupt’ tak, hmasawnna kawnga hnufual tak, contract hna leh thildang a chhe tak satliah ni lovin eirukna hnuhma awm zelna deuhthaw a ni a. Kan zahpuiawmzia hi biakina kan inkhawm tam leh ṭawngṭai tamin a khuh mawi zo mawlh tawh lo. Lemchan nun hnutiang chhawn a, dikna laltiang lek thei tura kan thawh chhuah leh hi kan hnam leh sakhaw vawn zahawma kan siam theihna kawng awmchhun chu a ni.