INHREK

Covid-19 hripui, ram 213 a lèn avangin khawvel ram hrang hrangte chu an inkharkhip mek a, chu’ng zingah chuan India hi a che hmasa leh khauh ber pawl a nih avangin, khawvel ram zawng zawng zinga mihring tam ber dawttu a ni chungin, a tuar nêp pawlah a ţang hlauh mai a. Hemi kawngah hian mithiamte thuráwn zawm thiam, India sorkar laipui hruaitute hi an fakawm hle. Mipui leh ram himna an ngaihtuah rualin, fimkhur tho chung si a ram ei leh bar dinhmun chhe lutuk leh tlahniam lutuk tur vengtháwng chungin (inkharkhip tawp hun tur thlir chungin) thil an kalpui a. Hetiang taka hripui lèn dan dangdai hi khawvelin a hmachhawn vawi khatna a nih avangin, khawvel pum mihringte hriselna buaipuitu WHO meuh pawhin tihsual palh a nei a, India ram hruaitute pawhin lo nei mahse a mawh lovang.

Chuti chung chuan India ram hruaitute hi an fakawm hle a, daisual an ngah viau lovin a lang. Hei hi a chhan ni bera lang chu damdawi lam mithiam (medical expert)-te an ráwn hnuah chauh thutlukna an siam vang a ni a. Thil awmdan an zir ulukin an chik em em a, khawvel ram hrang hrang dinhmun bakah, India ram state hrang hrang dinhmunte chu an kutphah ang maiin an hria a. Chutiang a nih avang chuan thil thui tak, zau taka ngaihtuahin sorkar laipui hian inkaihhruaina a chhuah chamchi a, a thlâk a thlâk chhan pawh ram dinhmun inthlak dan a zir a ni. Pawngpaw inhrék hi ţha an ti lova, chutih rualin mipui/mitin himna ngaihthah theih a ni lo tih leh mimal vanga hri a darh hluai theih dan hi an hrechiang em em tho a ni.

Kan hriatrengna han kaitho lawk ila. India ram pumah Covid-19 hriléng avanga inkharkhip hi March ni 24 aţang khan ţan a ni a, March ni 22 (Pathianni) khan mipui pawnchhuah khap (janata curfew) an puang a, Mizoram sorkar chuan hemi ni aţang hian inkharkhip (lockdown kan tih tak mai) kha a puang ţan thung a. Inkharkhip chu India ram pum huap aiin ni 2-in kan ti hmasa tihna a ni a, sorkar laipui rualin pawhsei leh a ni a, April ni 30 thleng pawhsei a ni chungin sorkar laipui ruahman angin, nimin, May ni 3 (Pathianni) thlengin a taka pawhsei leh a ni a. Nimin thlenga pawisei hi sorkar laipui chuan May ni 17 thleng la pawh sei chhunzawm turin thutlûkna a siam tak thu, Zirtawpni khan Prime Minister-in a puang a ni.

Ni 40 chhung zet rampum a inkhar­khip hnu hian, sorkar laipui hian mipui nunphung chĕp lutuk hi a pawi theih dan a hria a, ranvulh ang mai a khung reng hi mihringin tlin loh chin an nei ngei dawn tih mithiamte chuan an hre chiang hle. Chuti chung chuan a ţul em avangin thlalera Isua Krista’n chaw a nghei chhung chen, ni 40 zet chu inkharkhip a ngai miau si a, mipui tawrhna hrereng chungin ram dinhmunin a zir miau si loh avangin hapta 2 inkharkhip zui turin thutlûkna siam a ngai leh ta a ni. Hetiang hi thil awmdan a nih miau avangin India sorkar chuan ramchhunga state hrang hrangte, state hrang hranga district dinhmun enin Covid-19 hripui lèn nasat dan a zirin a sen, serthlum rawng leh a hringin a ţhen hrang ta a.

Nasa taka hripui léng a darh chiamna, tunah pawh vei thar an la awm zawih zawihna, thihpui an tamna leh vei thar awm zel theihna bakah, a vei zinga damchhuak an awm tlemna state/district chu a senin chhinchhiah a ni a, ‘red zone’ vuah a ni. Chu aia zia-awm deuhte chu serthlum rawnga chhinchhiahin ‘orange zone’ an vuah a. India hmarchhak state-te leh state dang tlemte chu a pumpuiin a hring ‘green zone’-ah dah an ni a, Mizoram pawh hetah hian kan tel ve. Covid-19 hripui lèn chungchanga a state pumpui a zia-awm ber zinga dah kan nihna chhan hi, he hripui vei vanga damlo pakhat chauh kan neih vangte, kan damlo neih chhun hi la dam rih lo mahse, rampawn aţanga kai (infect) ni a rin a nih bakah Mizoram chhungah chuan he hri hi a léngin state chhungah an inkaichhawng ve hauh lo ngei ni a rinna nghet tak a awm vang a ni ber. 
Chutiang (rawng hring) state-te tan chuan inkaihhruaina siam a ni a, sethlum rawng leh kan pu Chhura rawng (a sen) a chhinchhiahte tan hian inkaihhruaina hrang siam a ni bawk a. Mizoram te ang, Covid-19 hripui laka fihlim thawkhata ngaih state/district chu nasa taka thlahzål tawh tura tih a nih laiin an ţhenawm state dinhmun thlir tel a la ngai ta fova, chutiang chuan fimkhur taka ruahmanna siamin tih leh tih loh tur duan a ni. A rawng sen ho khauh leh zuala inkharkhip an kalpui piahlama inhrék nasa leh zual tura kaihhruaina an siam laiin, Mizoram te angah chuan a theih chin chinah thlahdul turin an ti a. City bus-te pawh a chuang thei zat zahve chuang a, mi chuangte inhlat taka an ţhut chuan tlantir remtih a ni. 
Chumi piahlamah chuan bungraw phur zawng zawng phalna lak hranpa ngai lovin an state/district-a luhtir phal a ni a, ramdang (foreign) aţanga bungraw rawn lut pawh lo khap loh tur a ni a. Chutih lai chuan state danga tangkhangte tih loh chu, mihring zin leh ramdang emaw, state dang emaw aţanga luh leh chhuah chu khap zui zel a la ni. Tangkhangte hruai hawna atana a bika sorkar laipuiin a phal bak chu mihring réla tlantir khap a la ni reng a. Thlawhna pawh damlo emaw mitthi phur tura a bika phalna pekte leh bungraw pawimawh phurhna atana phalna pekte tih loh chu, thlawh phal a la ni chuang lo.

Loneitute leh huan neitute bakah ranvulhtute, sangha dil neitu leh hetiang lam chi reng reng chu a huhova inhnaih taka an thawk dual dual a nih loh phawt chuan, khuahkhirhna awm hauh lovin an hna an thawh phalsak an ni a. Chutiang bawkin kuthnathawktu dang, nitin inhlawhfate leh kuthnathawktu dangte pawh mihring inhnaih lutuka awm lova an hna thawh phalsak an ni. Sorkar laipuiin inkharkhip vawi 3-na kalpui dan tur atana inkaihhruaina a siam zawng zawng hi a kimchang chuan hetah hian kan tarlang séng lovang a. An tum ber chu he hripui lêng thunun ngei tur a tih leh tih loh tur ruahmanna an siam ruala hripui reh hnu a mipui mimir retheih lutuk lohna tur leh, ram ei leh bar dinhmun chhe lutuk ven hna thawh pah a ni.

India sorkar thil kalpui dan ang deuh bawk hian Mizoram sorkara council of ministers ţhukhawm chuan nimin piah khan, hapta 2 chhung inkharkhip chhunzawm turin thutlûkna a siam a. Inkharkhip kaihhruaina chu Chief Secretary kaihhruai state level task force-in a duang tawh a. A hma ngaihtuah chuan thlahdul a awm ta nual a, ramri lam khauh zel a nih laiin, tualchhungah chuan mipui nunphung pangngai zahve deuhthaw-in a kal leh theih dawn niin a lang. Hei hi mi ţhenkhat chuan an rawn sawisel leh a rinawm a, fir leh khauh zawka inkharkhip dan kalpui duh hi an la tam a, an ţhahnemngaihna hi sawisel chi chu a ni hranpa lo na-in inhrék lutuk reng tur kan ni lo tih hi kan chian hle a ngai. 

Khawvel pum deuhthaw-ah he hripui hi a léng a, ram ropui tak takahte pawh mi an thi zawih zawih tih kan hre vek. Chuti chung chuan he hripui hi a léng reng dawn lova, kian hun a nei dawn a ni tih hi kan hre vek bawk. Chuvang chuan he hripui reh hnu a nunphung pangngai kan zawh lehna tur hian sorkar pawhin a tăl chhuahna tur ruahmanna (exit protocol) a siam tur a ni a, tun ami pawh hi chumi bulţanna-ah chuan a ngaih theih ang chu. Hripui léngin min luhchilh kan hlauh luatah hian, thildang kan ngaihtuaha kan hmabak kan vei tel a ngai a, chumi tel lova hripui ringawt ngaihtuaha kan luhchilh ngut chuan ram rethei tak, ţam a tlâk avanga mi tam takin nunna an chânna ram kan ni thei ve tho tih hriat a ţul hle. 

Nitin mamawh leh eichawp lakluh kawngah hian thiam takin ngaihtuahna siam ila, kan state chhunga kan thar chhuah ve theihte intodelh khawpa kan thar tam theihna tur talin ruahmanna i siam ang u. Hetiang hi phairam aţanga kan lakluh tlem emaw kan lakluh loh emaw chuan kan kuthnathawktute tana hlâwk zawk leh intodelhna kawng a inhawng ang. Nitin mamawh ni lem lo, insakna, kawng siama leh thil siamchhuahna bakah eizawnna kawng hrang hranga kan bungraw mamawhte hi chatlak lova kan lakluh a ngai a, hripui kenglut tel lo tur zawngin chatlak lova kan lakluh a ngai. Mizoram hian engmah siamchhuah kan nei ve lova, kan kawrkilh thlenga state pawn aţanga la lut kan ni tih hi hriat a ţul hle.

Inkharkhip kan hawng ţan a, nitin inhlawhfa tam takin hna an la neih theih loh chhan chu, ţhenkhat duh fir lutukte’n bungraw lo lut tur an tihkhawtlai vanga hna tam tak chhunzawm theih lohva a awm vang a ni. Chuvangin, nitin mamawh leh eichawp ni lo, bungraw dang dang hi kan lakluh a ngai a, chu chu kan state economy chhe lutuk bik tur venna leh nitin inhlawhfa aţanga hmasawnna hna lian thawktute’n an hna an thawh a, kan hnufual lutuk bik lohna tur atan a pawimawh em em a ni. Rei tak cement awm loh avangin a awm chhun man a sang em em a, mahse, sorkar lamin thá a thawh kan hre lova, hetianga thil man ti to tute an hrem thawm kan hre lo. Cement vang ringawt pawh hian khawpui chhunga mirethei, nitin inhlawhfate sum lakluh theihna tur a titawp tihte hi hriat tur. 

Hripui hi kan hlau lovang a, kan pâwngpaw basa ngam tur a ni kan ti lo, mahse, hlauh dan tawk leh awmze nei a awm thung. Lawi pakhat hi sakeiin seh a tum a, vanneihthlak takin lawi zawk chuan sakei chu a ki hriam taka a sahuatah pir fuhin a si hlum a. Mahse, a’n thlah dawna sakei thi tawh che hrut kha amah a bei leh dawn emaw tiin a kalsan ngam lova, chutianga ni tam a awm hnu chuan a rilţam lutuk chu a thih phah ta a ni. He lawi anga mâwl hi chu nih i tum lovang u. Fimkhur tak chungin kan mamawh leh kan la mamawh leh zel turte kan hrereng tur a ni.