HNATHAWK SAWN

Hman deuh tawhah khan kan ṭhianpa pakhat, sorkar officer lian ve tak tawh chu a hna aṭanga chawlh (pension) hun hma deuhvin ‘voluntary pension’-in a kal thut mai a. Chutianga thutlûkna a siam chhan chu kan zawt a. A sawi dan chu hetiang hi a ni: “Ka hnuai a thawk kan naute sawn kual dan tura ruahmanna kan siam, kan minister-in min tihdanglamsak vek mai a. Kan minister thiltih dan hi ka pawmpui vaih chuan kan department hmangaih lotu, thil ṭha tur pawh ṭan ngam lo ka ni tihna a ni dawn a. Ka aiin thu a nei zawk bawk si a, chuvang chuan kan minister thiltih tum dik lo tak pawmtu nih ai chuan ka ban mai hi a ṭha ka ti a, ka bang ta a ni.”

A sawi zel danah chuan district leh a hnuai lama thawk tur hi an awm rei tawh chuan siksawi kual an ngai ve hrim hrim a. Hmun khata awm rei lutuk hi a ṭhat lohna pawh a tam mai. Sawn kual dawnah khan a hmun pawimawha dah tur chuan officer fel leh hna tlin dahin, fel vak lo deuh pawh a chung ami a fel chuan chhawr theih an awm a. Chhawr theih thlâwt loh, ban mai theih tawh si loh, dinhmun pawimawh a dah tlâk lohte an awm a. Chu chu an hre chiang a, an hriat ang taka insawn kual dan tur ruahmanna siam an ni a. Minister-in an rawtna a ṭhiah tak vek avangin awmze nei a hnathawh theih a ni dawn lo tih a hria a, a bang ta mai a ni.

Rei deuh tawh takah khan chanchinbu lama kan thawhpui leh ṭhian hnai tak pakhat chu ram pawnah a zin dawn a, India ram chhunga Mizoram House a thlen kawnga harsatna a tawh palh hlauh thu-ah, hemi hunlai a I&PR Minister chu hmuh kan tum a. Chu Minister chuan Education department a chang tel a. A pisa pawnah chuan mi za tel tak meuh hi hmuh tumin an lo awm nghûk mai a. ṭhenkhat chu enge minister hmuh an duh chhan ka zawt a, an awmna sawn an duh chungchanga hmuh tum an tam ber. Minister chu hmu-in ka ṭhianpa mamawh pawh ṭha takin lehkha a lo siamsak mai a.

Mahse, khatianga sorkar sikul zirtirtute leh an chhungte’n an insawn duh chungchanga minister an bawr buai kha a fel ka tih loh em avang leh, minister pawhin a hna a thawk hman meuh dawn lova ka hriat avangin, khatihlaia sorkarna chelhtu party-a an hruaitu lawk pakhat, ka ṭhian ṭha tak chu ka be ta a. “Hetiang te chuan minister-te’n mipui hmasawnna leh rawngbawl hna an thawk hman náng. An department secretary leh director-te kutah dah mai ula, induhsakna fel lo a awm thei a inhria a nih chuan, sorkar hnathawk sawn chungchang kalphung fel a awm theih na’n inkaihhruaina ‘transfer and posting norms/guidelines’ siam mai rawh u. Heti luai luai chuan ram leh mipui tan hna an thawk hman lovang,” ka ti a.

Ani chuan, “Kan party hruaitute leh minister-te kan inhmuhkhawmna-ah kan sawi tam tawh a, a bik takin ‘transfer and posting norms’ siam pawh hi ṭawngka chuan an thlâwp. Mahse, a tak takah chuan khatianga insawn duhte’n an ngen vel kha nuam an ti em a, sum lamah hlâwkna an tel phah nge ka hre lo na-in, sorkar hnathawk sawn kual chungchanga inkaihhruaina siam lam hi chu an kalpui chak lo khawp mai,” tiin min hrilh a. Kan u pakhatin an minister hmaichhan ngei a, “Ka pu, minister ni chung hian director leh a hnuai lam zawng zawng hna hi thawk vek mai teh,” a tih kha ka hre chhuak vawng zawng mai.

Sorkar hnathawk sawn leh an awmna tura dah (transfer and posting) hi an hna a dahtu leh ban pawh ban hial theitu kuta awm tur ni awm tak a ni a. Mipui thlan sorkar (ministry) hi sorkar hnathawk sawn velah hian an inrawlh hauh lo tur a ni, kan ti hauh lo. Mipui aiawha sorkar leh department enkawltu an nih miau avangin, an thu hi a tlang a ngaih chin pawh a awm.

Entirna han chhawpchhuak ta ila. Political party-in sorkarna an chan hma a mipui hnena tihhlawhtlin tura an intiamna-ah, ruahmanna (project/program) lian tham an chhawp a nih chuan sorkarna an chan veleh chu an ruahmanna tihlawhtling tur chuan, hnathawk thei leh thawk ṭha tura an ngaih sorkar hnathawkte kha hmun pawimawhah an dah chat chat ang. Hetiang hi chu mi rilru tluang pangngai tuma’n an sawisel a rinawm loh. A taka sorkar ruahmanna kalpui a tihlawhtlingtu turte chu sorkar hnathawkte an ni miau a.

Hetiang kan sawi avang hian UP, Bihar, West Bengal leh state dang ṭhenkhata sorkarna a inthlâk hlim apiang mai a police hotu ber, district bawrhsap leh SP-te an siksawi kual chiam ang hi kalphung dik a ni e, kan tihna a ni hauh lo. An sorkar hma chiah sorkar hnuai a hnathawk ṭha leh langsar deuhte hmun hrehawm zawk leh, thawh tur fumfe pawh pe lova hremna ang renga dah chingte phei hi chu, ram hruai tlak an ni chiah lo. Mizoramah ngei pawh sorkarna a inthlak veleh Police officer hnathawk ṭha tak, mahse, a hma chiah sorkar huna Police hotu lawkte’n (an party lu ber) sorkar thar a Chief minister ni ta chhui tura an ruat kha hna nei miah lovin an dah a, Mizoram sorkar tirha Mizoram pawna police awmte hotu turin an pet chhuak zui ta a nih kha.

Khatianga mahni (sorkar) hnuaia thawkte laka phuba lak duhna thinlung kha a zahpuiawm (cheap) takzet a. An sorkar hnuaia thawk chhawr ṭangkai thei lo tlat a inngai politician hi chu an nep tih bakin sawi ngaihna a awm lo. Sorkar hnathawk reng reng hi a hun laia sorkar (government of the day)-in mawhphurhna a pek apiang rinawm taka thawk mai tur an ni a. Chutianga sorkar dinglaiin thawk tura a tih kawngah chuan, sorkar hnathawkin duh an thlang thei lo – a bik takin thubuai engpawh chhuitu (investigating officer) ni tura an hotu liante’n an ruat chuan Police officer-in ‘aih’ an ti thiang lo.

A bik takin Police officer chuan hotute’n chhui tura an tih thubuai ziahluh tawh chu theihtawpin a chhui mai tur a ni a, ram dân bawhchhiatna a awm tih a chhuina a a hmuhchhuah chuan, chu chu court-ah a hmuh dan (charge sheet) a thehlut mai tur a ni bawk. Chumi ti ngam lo leh thei lo chu Police officer ni tlâk a ni lo (sap ṭawng takin ‘not worth his salt’). Thiam chantir leh thiamloh chantir erawh chu court thu thu a ni. Dân ang tak leh dik taka hnathawk Police officer hmu mawh a, khatiang taka sawp chiam chiam kha mipuiin kan thlang tling a nih pawhin, mipui aiawh ni tlak lo sorkar a ni.

Sorkar hnathawkte hi an thawk ṭha lo emaw, an thawk ṭha duhlo emaw, dân kalh leh sorkar thupek kalha an che emaw, an chung amite thupek (thupek dik lo ni lo) an zawm loh emaw hian hrem an ngai a. Hrem dan hrang hrang zingah hna pawimawh chelhtir lo zawnga sawn hi tihdan phung a ni fo a. Sorkar hnathawkte hnathawh dan kaihhruaitu CCS Conduct Rules kalh a che te phei chu, chutianga suan chu a awm viau.

Mahse, politics thila sorkar hnathawk sawn emaw, an hotute’n a ṭha zawk tura an ngaih sawn theih loh emaw hi chu sorkar tak tak ni lo, inkhualtelem thawmhnaw a ni. An thawhna hmun tur diktak a hnathawk dah (the right man in the right post) tih thuthlung hi zawm ni sela chuan, sorkar hnathawk sawn chungchanga buaina za zela 80 hi chu a fel ngeiin a rinawm. Sorkar hnathawk, khawpui a kum tam tak awm tawh, thingtlâng lama sawn theih loh ngawt mai ang chite hi a zahthlak a, hetiang hi Education department-ah hian an tam ber awm asin.

Ministry/minister te hi chu policy duan leh hna ṭha taka an thawh theihna atana dân siamte, hmasawnna hna ṭha taka thawh a nih leh nih loh viltu ni sela a tawk viau a. Sorkar hnathawk sawn chungchanga an inrawlh tam avang hian hna thawh tak tak hun an nei tlem a ni. Minister mai bakah roréllai party a nihna nei làwk deuh chhungte an nih avanga sawn theih lohte, an duh duhna hmuna awm theite kan nei hi sorkar sawp chhiat theihna a ni.

Civil service-ah Mizote an luh theih loh chhan hi tam tak a awm ang. A chhan lian ber pakhat chu thingtlâng naupang thluak ṭha tak – IAS/IPS ni thei tura theihna nei kha an khaw sikulah zirtirtu ṭha an awm loh vang a ni thei. Chumi chhan chu thingtlânga zirtirtu an indaih loh em em lai a khawpui lama an in êkbeng vang a ni a, naupang thluak ṭha leh sang tak thleng thei kha a chhertu an awm miau loh chuan a harsa a ni.

Hei hi department dangah pawh a ni vek. Department tinin thawh bik an nei ṭheuh mai a, an hma zawna hna an thawhna tur kawngah sorkar hnathawk kha a hmun tur taka a awm a pawimawh em em a ni. Chutih lai a politics ngaihtuahna leh induhsaknate, politics thila inhrem duh hrim hrim avanga insawntir te hi a fuh lo vel vek. Sorkar hnathawk chu a thawhna tur diktak a dah ni se sorkar tan a ṭha em em a ni.