Guest writer
HC Vanlalruata
KAN NUN
World Cup Football khelh hunlai hian Mizoram, a bik takin Aizawl khawpuiah pawikhawihna chi hrang hrang - mi in rawk leh rukruk ang chi hi a tlem ṭhin niin Police officer pakhat, Aizawl SP pawh lo ni reng tawh ṭhinin a sawi a. Kumin bikah hian Police-in ṭan an la a, zanah mi an khawm ngun em avangin Police Station-a tang an tam a, chuti chung chuan rukruk leh mihring lakah leh bungraw laka pawikhawih chi ang chu a tlem tho a ni awm e. Police officer sawi dan chuan World Cup Football khelh lai hi chuan tunhma kum dangah khan pawikhawihna hi a tlem ziah a ni.
A chhan niawma a sawi chu, rukruk leh mi in rawk hmangte pawh Mizo an nih ve tho avangin football an atchilh ve a. TV-a inkhel an en duh avangin thilsual an tih loh phah a, hei hian pawikhawihna a titlem a ni. Inkhelh a tawp hnu chuan thil awmdan a pangngai zui mai niin a sawi a, ngaihpawimawh leh tihtur pawimawh nia kan hriat kan neih chuan mihring hian sual lam kan hawi lem lo va, suahsual bawl lam kan hawi lem lo a lo nih awm chu. Ngaihsan zawng nei lo mihring kan awm lo va, chu kan ngaihsan zawng chu a dik phei chuan kan nun hi a kal dik mai ṭhin.
A ni reng a, mihring hi awm mai mai tur chi a ni lo va, hnathawk tur leh thil tam tak ti tura duan a ni. Thiamna nei tura zir hun a awm a, zirna hian tawp hun tak tak a nei lo. Chutih rualin mihring taksa chu enkawl a ngai a, insawizawi a pawimawh a, chumi atan chuan infiamna chi hrang hrangte hi ngaihthah theih a ni lo. Infiam leh insawizawi ringawta ei tur a thawh chhuah vek theih si loh avangin ei tur thawk chhuak turin a ṭhenin leilung an bel a, a ṭhenin khawl an hmachhuan a, ṭhenkhatin an thluak ngawr ngawr an chhawr bawk a. Tihrawl ringawta a sur a sa hnuaia eizawn leh hnathawh hi a hautak em avang leh mihring tha ngawt chuan thawh chhuah tam a harsat em avangin ran chhawr emaw, khawl tha chhawr emaw kan ching ta zel a nih hi.
Mihring hian thawh duh emaw ngaihsan zawng emaw a neiha a tih hian sual kawng a zawh lo nge nge a, awmawl lutuk leh hnathawh tur nei lo chuan engemaw tih tur a zawng a, a ṭha lam aiin a ṭha lo lamin a lo pawt na a, humsual a dai nge nge ṭhin. "Mihring rilru leh taksa awmawl lutuk chu Setana hnathawhna hmun (Devil’s workshop) a ni e," tiin sap thufing chuan a sawi hial a ni. Mizo ṭhalai hnathawk lo, hna thawh tum lo leh peih lo kan ngah lutuk hi kan ram leh khawtlang ei chhe mektu a ni a, ei leh bar, sum leh pai dinhmun mai a nghawng lo va, kan nun dan phung hi a ṭha lo zawngin nasa takin a nghawng a ni. A chhe zawng hlirin kan kal mek a nih hi.
Hetianga Mizote kan awmna chhan hi a bul berah chuan kan sakhaw kalpui dan fuh loh vang a ni a. Naupang kan nih laiin chhung inkhawmah ṭawngṭai leh Pathian thua chawm seilen kan ni a, naupang Sande Sikulah chutiang bawk chuan kan zir chho va, ṭhalai pawlah inhmangin puitling sande sikulah kan kal leh a. Inkhawm kan ngah em em a, Pathian thu kan sawi tamin kan ngaithla tam a, kan ṭawngṭai nasa em em a. Inkhawm mai duhtawk lovin Camping/ Crusade/ Bethel kan ti a, harh tharna kan bawh nasa em em a. Kan nitin nunah engmah a lang si lo.
Heti hi kan nih avangin kan sakhaw (kohhran) hruaitute hian nun dan leh awm dan dik thliarna fel tak (morality) nena a tak taka zirtir hna an thawh a ngai tawh a. Kohhran member pun leh kohhran mi sawh ngheha sum lakluh tam ringawt piah lam hi an ngaihtuah a ngai ta. Kohhran hruaitu Pastor leh upate hian biak ina inhmuam up taka awm ngawt piah lamah an member-te khawvel nun thlenga an vil hi an hna ni awm tak a ni a. Chulamah chuan hma an sawn a ngai a ni. An kaihhruaina hnuaia Pathian thu ṭha hlira chawm len zinga eiruk pawisa reng reng lo, rukruk leh mahni mihring puite kutthlak leh tawrhna thlen pawiti reng reng lo an tam ta lutuk hi an inenlet chu a ngai a. Kum 100 chuang din tawh kohhran hian a mawh a tih tawk loh hi a pawm a hun ta.
World Cup Football inkhelh laia pawikhawihna a tla hniam thei a nih chuan sorkar pawh hian tihtur a ngah tih chu a chiang reng mai. Kan zirna kalphung a ṭhat tawk loh avangin Civil Service-a lut an awm hlei thei ta lo va, chu mai ni lovin kan ṭhalai lehkha zir chhuakte hi chhawrtlak tak an tam ta lo hle. Thingtlang lamah phei chuan zirtirtu an neih mumal miau loh avangin naupangin nasa takin an tuar mek a, khawvel eng hmu pha lo leh a budelh kan chher chhuak hnem hle mai. Sikul zirtirtu pawh awmze neia kan sem rual theih loh miau chuan he rama chengte hian khawvel eng dah chhuah tak tak ni kan nei dawn lo.
Lehkha zir chhuak zinga chhawrtlak deuhva chhuak chhunte tan pawh mahni kutkawiha eizawnna dap theih ngawt a ni lo va, sorkar ruahmanna fel lo leh kalphung dik lo chuan an nun a vaw chhe ṭhin. Lehkha zir sang tak tan pawh a zir chhuah chhawr ṭangkaina tur khawp hna thawh tur a awm miau loh chuan beidawnna khura luh bak chu hmabak a nei lo. Chutianga remchanna (opportunity) siamsak thei leh mahni kutkawiha hnathawh duhte tana awlsam zawka thiltih theihna remchang siamtu sorkar kan mamawh hle a. NEDP hnuaia entrepreneurs te tana tuna sorkar hmalakna hian eng chin chiah nge a thlen dawn i lo thlir teh ang.
A bul tak pakhat leh chu inchhungkhur fel lo a ni a. Hei hi tunlai Mizo inchhung khur tam bera thleng tawh leh thleng mek a ni. Kan tu leh fate hi thawhrim leh rinawmna a takin kan zirtir tawh lo va, awmawl leh ei tui leh ṭhenawmte rel bak hmangchang kan kawhhmuh tawh hek lo. Rilru leh thinlung no lutukin kan chher a, rilru nguina leh nun tlakhniamna (depression) lah an ngah. Rilrua fuat nei leh tuarchhel turin kan chher tawh lo va, chuvang chuan ṭhalai kan chan tam ta hle a nih hi. Tuar chhel miau lo chuan hlawhtling khawpa lehkha zir an tlin lo va, training leh hnathawh an tlin hek lo. Kan kal dan hi pawi tak zet a ni.
Mizo nun dik tak, Kristianna lo luh hmaa kan nun dan mawi leh dik, thil dik tak (value system)-a dika pawm thiamna leh khawtlang inthununna tha (social discipline) kha kan va mamawh leh em! Lal lal laia khawtlang inthununna kha kan neih let leh ngat chuan kan hnam hi a ding chhuak leh ang. Mi hnam tihdan hi hnawl vek tur tihna a ni lo va; mahse, hnam dang tihdan lalut a, mahni hnam ziarang kan bosal tak vek avang hian hetiang hian kan awm ta a ni. Khatih lai khan kan hnam kha a intodelh a, naupang, ṭhalai, mipa leh hmeichhia leh upa thlenga inthununna hrang fel tak awm a ni a. Tumah kha inchhungkhurah leh khawtlangah an sapatal ngawt thiang lo va, a theih hek loh. Chu chu an dam khawchhuahna bul innghahna a ni bawk.
Sorkar ṭha satliah pawh ni lo, sorkar kalphung ṭha kan neih a ṭul ta takzet a. Mipui tana thawk thei sorkar kan neih loh chuan kan heti reng ang. Chutih rualin kohhran leh khawtlang hruaitute pawhin an kalphung leh an zirtirna hi a tak (practical) zawka an her rem a ṭul ta a. Inchhungkhur enkawl kawngah pawh kan pipute anga thununna khauh tak kan kenkawh a hun ta. Chu chu kan nunphung tidanglamtu mai ni lovin kan hnam damna leh damkhawchhuahna atana pawimawh tawpkhawk a ni.