THLUAK

Mi tam takin kan ngaihtuah ngai lem loh thil i’n chai dawn teh ang. Bible-ah hian mihring hi mak tak leh hlauhawm taka siam kan nih thute chhiar tur a awm a. Chutiang a nih lai chuan tharum hman kawngah leh tlan chak kawngahte, sik leh sa inthlak a kan buai bik ziate hi kan tiatpui leh rihpui ramsa dang nena khaikhin chuan inthlau tak mai kan ni a. Chuti chung chuan khawvel leilunga ramsa leh nungcha zawng zawng chunga thuneitu tura mihringte ruat an nih thu hi Bible-in a ziak miau a ni.

Ramngaw a cheng ve ṭhin tho mihringte hian an chenpui thin ramsate hi an thlau em em mai a. Entirna han siam ta ila – keite hi a chakin thahrui a ngah em em mai a, tin hriam tak leh hâ bakah ngho hriam tak a nei a. Tharum ngawt chuan mihring tan hneh chi a ni lo. Sakhi pel dun ta sela, keite chuan a sa pelh kha kâr lovah a man mai ang, mihring tan erawh chuan umphak rual a ni lo thung. Thla a lo sik a, hmun vawtah a taksa pianken a intih lumna tur nei lo a ni a, ramsa tam ber erawh chu an hmul chhah tak tak hmanga awm lum thei a siam an ni.

A hautak ber chu chaw zawn a ni awm e. Thei leh hnah ném te leh bahra ang chi chauh an rin bakah an taksa mamawh em em sa ei ve chu sakei leh keite-te angin a awlâi ve lo tawp mai. Mihring chu a tlan chak tawk lova, ramsa ke pali nei tlan chak eltiang thah a ei reng tur neih chu thil harsa tawp a ni. Ramsa lian pui pui sai leh a aia te deuhte phei chu tharuma han hneh a, thah mai rual a ni lo. An sa ei chu hla tak a ni.

Mahse, chu’ng harsatna (hurdles) zawng zawng chu ramsa leh nungchate chunga thunei tura ruat chuan a hneh vek a. Ramsa tlan chak tak pawh ralkhat aṭanga that thei turin thal leh fei a siam chhuak a. Ha ṭha, hriam leh chak an nei lo chungin sa sak/khauh tak tak pawh hnip taka duhthál a a ei theihna turin mei (fire) a hmuchhuak a. Tui nena a chhum loh pawhin mei-ah a rawh/hem hmin mai. Mei a hmuchhuak phei hi chu khawvela a damkhawchhuahna bul inṭanna pawi­mawh ber zing ami a ni a, eng ramsa chak leh hrawl pawhin an hlauh em em vek a ni.

A taksa piankena khawvawt laka intihlumna nei lo mihring khan, kawr lum leh lum lem lo a siam chhuak ta a. A siam chhuahna pawh amah aia vawt laka intilum thei ramsa vun aṭangin a ni a. Ramsa tam ber thiam ve loh a chenna tur in kumhlun a sa thei ta a. Puk chhung emaw a tawm hul ve mai mai ṭhin tho mah nisela, hun a lo kal deuh hnu chuan a chenna tur in nuam tak, a duhdan taka a sakah a cheng ta a, an no neih dawna an note awmna tura sava themthiamte sak ai chuan hun rei daih deuhin a sa thiam a ni.

Chumi piahlamah chuan hnahném leh thei ring mai tawh lovin, buh leh bal bakah thlai chin a lo thiam ta a. Hnim chauh ei ramsa dangte’n sik-leh-sa inthlak lai a eitur an tlâkchham lai pawhin, mihring chuan eng hunah pawh eitur a nei ta a, a ralthuam siam chhuah avangin a duh ang sa a ei thei deuh reng bawk. A hnu lamah phei chuan a buhbal leh thlai chin chu thar rang leh hlawk zawkin a siam a, a ranvulhte pawh chuti tho chuan a siam danglam ta a. A nachang hre phei sela chuan pûk vela a tawm hul ve mai mai lai a a ṭhenawm ramsate khan, an awtin an itsik anga an thik tawh ngawt ang.

Sakhi chu sawi loh a aia ramsa ṭuanmuangte pawh umpha thei ngai lo, mihring chuan sakawr chunga chuan nachang a hriat hnu-ah, tawlailir ke siam chhuakin leilung aṭanga laihchhuah lungalhthei, tuialhthei leh boruakalhthei hmang ṭangkaiin (tunah phei chuan nuclear tha) lirthei chak ber ber, rel chak ber ber leh thlawhna chak ber ber bakah rocket-te a siam chhuak ta a, ramsa tlan chak ber pawhin a umphak loh tur hlir a ni.

Mihring hian ei atana a mamawh ramsa thah theihna tur ralthuam a siam hi a tichangkang chho zel a, silai chi hrang hrang a hmuchhuak a, chu chu a eitur hlawh chhuahna mai pawh ni tawh lovin, a mihringpuite thahna atana hman theih a lo ni ta a. Ram leh ram, hnam leh hnam indo thlulh a an hmelmate suat puk puk thei tur (weapons of mass destruction) a siam leh ta zel a, khawvel chhiat rup theihna khawp hial a siam chhuak ta mai a nih hi.

He’ng zawng zawng hi engtinnge khawvela nungcha dawrâwm leh awmnem ber hian a lo siam chhuah theih a, nungcha zawng zawng aia a lo ropui ber theih tak? A chhan chu tharum aia a thluak a hman ṭangkai zawk vang mai a ni. Tharum a a tiatpui tu-khaw-kha hneh thei ngai lo tur khan, a thluak hmangin a hneh lohte chu a rawt chimit vek thei ta a. A mihringpuite ngei pawh that mang vek thei tur khawp ralthuam rapthlak a siam chhuak ṭeuh tawh mai.

‘Thluak’ (brain) pawimawhzia hi sawifiah mai mai chi a ni lova, keini ang duang tan phei chuan a chunga kan sawi ang bak hi kan hriatna-in a pha lo. Zir san hi kan sawisel lova, mahse, zir san ai chuan a hlawh zawng a thluak hman hi a pawimawhna a chungnung nasa zawk hle. Tu emaw khan thil kual, sakawr/bawng tawlailir ang chi hi a lo hmuchhuak a, khami tel lo khan tun thlengin thlawhtheihna a la thlawk chhuak thei lova, lirthei leh kal thei zawng zawng tha pekna pawimawh chu thil kual (wheel) hi a ni.

Chutiang bawkin mei (fire) hmuhchhuahte, buh leh bal leh thlai chin pun nachang leh ranvulh nachang hriatte kha mihringin a thluak a hman vanga lo awm leh a thluak a hman ṭangkai lehzual zel theihna hmanraw pawimawh an ni. Chu mihring thluak chu a chawlh mai mai chuan ṭangkaina nei miah lo a ni thung a. Khawvela ram/hnam changkang ber berte hi an hnam upat vang emaw an chenna ram leilung hausak vang leh an kawlhsen vang ni lovin, thluak an hmang tam a, an teirei peih vang a ni.

Hei hi hria-in tunlai a sumdawng/thil siamchhuaktu company tam ber chuan thil thar leh changkang, ṭangkai zawk leh an thilsiam leitute duh tur siamchhuahna atan research and development (R & D) hi an uar em em mai a. An company sum sen tur ruahman zahve deuhthaw hial R&D tana serh hrangte an ni hlawm a ni. Kan naupan laia sahbawn sen leh var (inbualna leh insukna) chauh a awm lai nen chuan a inthlau tawh lutuk a, hmeichhe inhnawih, incheina leh a behbawm hmasawn chhoh dan phei chu hriat pawh kan hre pha lo.

Company hi entirna chauh a ni a. Tunhma aṭang tawhin khawvel sorkar lian leh changkangte chuan ei leh in chungchangte, buhbal leh thlaichhuah thar tihpun leh hlawk zawka ranvulh tihpun kawng te bakah, indona ralthuamte siam chhuah kawngah te thluak hmang zawngin R&D hi nasa em emin an lo kalpui tawh ṭhin a. Chutianga mithiamte hmang ṭangkai a an lo beihna chu tun thleng hian khawvel ram hrang hranga cheng, helama hma la ve lem lo thlengin kan lo chhawr ṭangkai pha ve a nih hi.

A siam chhuah ve chu sawi loh, a hman ṭangkai theih dan tur za zela 90 pawh varpawh pha lo, Mizote pawhin smart phone hi kan hum fur tawh a. A nihna tur anga hmang pha ve tur chuan nasa taka kan belhchian a, kan zir chian a la ṭul chungin mi kuhmumah par-in hna dang thawh ṭhulh ṭhakin kan lo hmang ve chu a nih hi. A nihna takah chuan kan thluak hmang ve si lova, a lera ṭhuai a, mi an tuma kan lo beih vena hian hmasawnna min thlen lova, awhna avanga changkang ni a lang ve ngawt hnam kan nih avangin ramdang thiamna hian thluak hmang ṭangkai lo leh zawmthaw zawngin min kaihruai a, min chaih buai mek zawk a ni.

Mihring tharum leh thlan tui hmanga hlawk mang si lova hna thawh hun chu khawvel hian a kal pel tawh a. Mizoram bik kan in en pawhin kawngsial leh helama hmasawnna hrang hrangah khawl hmanga thawh (mechanisation) a ni vek tawh a. Agriculture leh horticulture lamah pawh nghawngkawl leh hnam kalsan chu sawi loh, hlo thlawh leh buhbal leh thlai tui pek bakah buh seng thlengin khâwl kan hmang ve ṭan ta. Hei hi kuthnathawktute tana thil lawmawm tak leh hahdamthlak tak a nih rualin hmasawnna tur kan la ngah ngawt mai.

A hmalama kan sawi, mihringin a thluak a hman tak tak a thiltihtheihna leh thiamna a chhar chhuah nasat theihzia hi kan la sawi kim thiam lo nasa a. Hmalam pan zel ngai mihring leh a awp mek khawvel hmasawnna atan chuan mihring hian a thluak hi nasa lehzual a a hman a ngai tih erawh hi chu a chiang tulh tulh a ni. Chumi atan chuan kan Mizo ṭhalai awm awl, biakhlatna hmai hlai changkang hum a changkang si lo, an college leh university ropui a an zir chhuah hmang ṭangkai lote hian ṭan an lak a ngai zual a ni.

Israel, Japan, US, UK leh Germany ram mithiamte khu kan rawih ṭul chin a awm a, rawih ngei pawh a ṭha hle. Mahse, chutianga chet kan thawh hma chuan sorkar hranga kan awm vena, budget hrang pawh kan Assembly-in a lo pawm ve tawh thin hun kum 50 kal ta leh, state puitling kan nih aṭanga chhuta kum 34 hnu hian kan ram leilung endik (soil testing) hna hi fumfe-in kan sorkar hian a la thawk miah lo niin a lang a. Mizoram leilung, sik-leh-sa leh boruak ngeih tur tak ngial tawh khawvel thiamna (scientific farming) hmanga kan la hre thei lo leh kan la thlang thei lova, political party-te’n mipui vote hmuhna atana an rinthu an sawi anga thil ching mai mai kan la ni hi zah ngawih ngawihna tham a tling.

Thlakip a sorkar hnathawk hlawh pek loh hlauhna bawih ringawt aṭang hian chhuakin, research and development lamah hei aia thui fe hi kal turin sum ruahman ngam ila. Kan ram hmun hrang hrang, leilung, sik-leh-sa leh boruak a zira chin tur tal hi chu thlang chhuak (identify) ila. Chutah chuan ram changkang mithiamte’n an thluak hmang leh an zirbingna hmanga an lo hmuhchhuah tawh chu Mizorama an hman ṭangkai theihna atan an thiamna chu min rawn puichhuah ve rawh se, a man pawh kan pe mai ang chu.

Chuti lova, smartphone kan sawi ang mai a, mi siamsa a lo inchhek-arbawm ve reng hi a zah pawh a zahthlak zozai tawh. He hnam hian thluak ṭha nei tam tak a hring chhuak a, mahse, kan kalphung (system) dik loh avangin an thiamna leh thluak ṭha chu rahbehsakin an awm mek a ni zawk. He ram hi Assamese hnam leh thluak hmanga chawikan tur ni lovin, a mi chengte ngeiin kan tihhmasawn tur a ni tihah hian chiang ila. Pathianin thluak hmanga thiltihtheihna min pek hi hmang ṭangkaiin hnam ropui ni turin i tho chhuak leh teh ang. He thu ka ziah ni hi eirukna do ni a lo ni kher kher bawk a, mimal hamṭhatna leh hamhaina ni lovin kan zavai a hlawkna atan kan thluak hi i hmang ṭangkai ve tawh ang u hmiang.