ZU BAWK

Kum 2015 aṭanga Mizorama kan hman ṭan, khuahkhirh ang reng taka zu thlah zalenna dan Mizoram Liquor Prohibition and Control Act, 2014 chungchang zir chiang tura din Study Group chuan an zir chianna report chu sorkarah an theh lut ta a. An report kimchang chu hria pawh ni ila, hetianga han ziah sen rual a ni lo. An report an siam dawn hian thil an dap ulukin ‘data’ an lakhawm ṭha thawkhat hle tih a hriat a. MLPC hmanga zu thlah dul hretin Mizote hriselna, ei leh bar leh khawtlang nun a nghawng dan hi chipchiar takin an zir chiang a ni.

An zir uluk thawkhat hle a, chubakah hetiang lampanga mithiam National Institute of Mental Health and Neurosciences (NIMHANS), Bangalore a Department of Psychiatry-a Centre for De-addiction Medicine-a mi Prof. Vivek Benegal leh Mizoram University-a Dean of SEMIS Prof. NVR Jyoti Kumar te nen inrawn tlangin he chhui bingna leh zir chianna hi kalpui a ni a. Mizoram damdawiin engemawzat-a zu leh a kaihhnawih vanga harsatna awmte la khawmin khawtlang hruaitu tam tak hmuh dan leh ram sum leh pai leh eibar dinhmun an zir chiang bawk a.

An thil lakkhawm hi a rintlak thawkhat hle tura ngaih a nih rualin kum hnih awrh chauh MLPC Act hi hman a la nih avangin kum hnih chhung thil thleng aṭang chuan kum za lo awm tura thil awm dan tur hrilhlawk a har viau chuan a rinawm a. Chubakah kum 20 vel zet Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 (MLTP Act) hman hun chhunga thil awmdan kha chhinchhiahin a awm ve tlat lo va, khaikhin tur a awm loh avangin he Study Group zir chianna hi a khingbai hle lo thei ta lo a ni. Mizote hi thil chhinchhiah kawngah kan hniam hle a, pawimawh tak awma lang pawh hi kan zir chiang peih lo va, chhinchhiah thlip thlep a, thil zirna atana hman tur ang chi phei chu uar lo tak kan ni.

Han rawlh ta zawk ila. MLTP Act hman lai khan Zonet Zing Daifim te, LPS Chibai Mizoram te leh All India Radio, Aizawla Thlirvelna han ngaihthlak khan tuk tin khan Hospital report an tar lang ṭhin a. Zana damdawi in pantu tam ber kha pumna an ni a. A buatsaihtute ka’n zawh kual khan Hospital lam aṭanga an dawn dan chuan pumnate kha zu in vang an ni deuh vek a lo ni a. Chutiang chu a fel lo hlea ka hriat avangin khatihlaia Health Minister te leh official ṭhenkhat hmuin rawtna ka siam ve ngawt a. Chart ang reng te kha ka duang ve a.

Casualty/ Emergency department-a lo kal pumna emaw irhfiak reh thei lo emaw kha zu a in em? In ta se eng zu nge, Whiskey, rum leh a dangte bakah rakzu a ni em? Khawi aṭanga a lei nge/ khawiah nge a in? Rangvamual, Tuirial Phunchawng tih ang vel te kha lo chhinchhiah se, zu hi engtik aṭanga in ṭan tawh nge tih te nen. Khatiang khan Aizawl Civil Hospital-ah ringawt pawh thla ruk chauh tal pawh thil chhinchhiah ila chuan thil zir chiangmite tan a ṭangkai dawn a, chanchinbumite tan pawh a hlawk hle dawna ka hriat vang a ni. Mahse, tih tum awm takin an insawi a, sawi chauhvah khan a tawp ta a, a pawi ka ti ngawt mai.

Khatianga awlsam ang reng taka zir chianna kha kalpui ni ta sela chuan MLTP Act hman hun laia kan dinhmun tlangpui kha a lang tur a ni a. Tuna MLPC Act hman hnu hian ṭhalai an thi zawih zawih tih te, Police an thi tam hle tih te hi a dik a; mahse, a hma lama an in vang a ni em, a hma lam khan eng ang zu chhia leh tha nge an in tih te, eng chen nge zu kha nasa tak emaw nasa vak lo emaw pawhin a lo in tawh tih te leh thil dang tam tak a hriat theih dawn a. Chutiang thil chu lo hria ila chuan MLPC Act hman a nih hnua zir chiannaah pawh tehkhin leh khaikhin tur a awm dawn a, thil a awlsam sawt tur hi a ni a. Thil zir chiang ngai lem lo chunga huai tak taka mahni rinthu leh tlem pawh thutak sawi bawrh bawrh duh hi kan ngah lawi a, an zingah hian kohhran rawngbawltu pawh an awm.

Engpawhnise, Study Group-in kum 2016 March thla aṭanga zu zawrhna dawr hawn a nih hnu leh tun inkara Mizo khawtlang dinhmun a zir chianna hian titi a titam leh ta hle a. Ṭhenkhat phei chuan tun sorkar dinglai hian inthlan dawn hnaihah chuan he dan hi paihin MLTP Act lam kha a hmang leh thut mai awm mang e tih an sawi an sawi leh tawh a. Zirchianna hian chutiang lam hawi chuan rawtna a siam lem lo nia a lan laiin thil dang nena han chawm pawlha zeldin thu han sawi pawh kha a mawh lo ve. Sorkar thutlukna chu a thutlukna siamtu thu thu a nih rual leh eptu party ṭhenkhatin kohhran duhdan nia hriaa an sorkar chuan khap burna dan hman leh an tum thu an sawi te nen hian a inzul a, chu chu lo thleng ta se kan hmabak tur enge ni ang le?

Zu avanga sum sen te, zu ruih thiam loh avanga chhungkaw harsatna bakah khawtlanga buaina chhuak ṭhin te, hriselna a khawih chhiat dan te hi hriat sa vek a ni. Zu hi a pawng a taka fak chi a ni lo va, thil ṭhaa sawi chi a ni lo. Chutih rual chuan thil ṭha lo zawng zawng hi a khapa khap chi a ni vek lo va, khap aia inzirtirna lam hmanga do chi pawh a awm. Chutiang zingah chuan zu hi a tel. Zu khap hi tam takin han ngaih maia ṭha tak angin an sawi thiam hle. Chutih rualin a lehlama dan kalha zu tawlh ruk awm ngei ngei te, zu man to avanga chhungkaw harsatna a thlen dan te, sorkarin hmasawnna hna thawhna atana hman tur chhiah laa a ṭangkaipui hauh loh laia mi pauraute an hausak phahna a ni tih lam hi chhut tel a ngai a. Tunah pawh hian khap burna dan han hmang leh chiah ila hnam dang contractor/supplier tan chuan nuam singkhaw a ni leh ang a, sipai officer leh officer dang thiltithei deuh apiang chu kan nula leh tlangvalte tlawn rawn an ni leh ang. Zu a tlem phah hranpa lovang a, nasa takin a to phah ang a, dan bawhchhiatna a pung leh bawk ang.

A thuhrimin sikul kal dan phung (academic session) a ni emaw, zing lama ṭan hun a ni emaw thil reng reng hi a ṭhat leh ṭhat loh en chhina zir chianna hman pawh awm lova tihdan thlak zut mai kan ching hi sorkar puitling inti ve riang ruang (government worth the name) tan chuan chin fo chi a ni lo. Sorkarna chelhtu niha chik taka thil ngaihtuaha thutlukna siam tawh chu sawisel an awm a nih pawhin a ṭhat leh ṭhat loh en chhina zir chian hun pawh awm hman hmaa thlak leh zel mai hi malsawmna pawh dawng hman lo khawpa mahni tihdan tidanglama ngaihdan thlak zing thawmhnaw a ni.

MLTP Act kha kum 20 chhung kan hmang a, a ṭhat lohzia kan hre hman. MLPC Act chu kum 2 awrh chauh kan la hmang a, a ṭhat leh ṭhat loh hriat a la har. Kum 10 tal kan hman ve hunah kan en let ang chu. Hetianga thil kan thlak kan thlak hian kan khawtlang nun hi a sawp chhe dawn tih hriat tur a ni a, MLTP Act kan hman avanga Mizote lemzia lo lang leh dan bawhchhiatna hluarzia aṭang ngawt pawh khan inzir fin a ṭul hle. Sawi sen a ni lo vang.

A thu hrimin zu hi political issue ang a lak a, inthlana tlin leh tlin loh hril tura ngaih hi ngaihdan dik lo tak a ni. Kum 1997-ah Congress sorkarin MLTP Act a hmang ṭan a, a kum leh inthlanah chuan MLA 6 chiah an tling a, autonomous district council pawn, zu khap bur tura na taka nawrtu kohhran lian ber bu zawk Aizawl district-ah chuan MLA 1 chiah an nei ve a, kohhran lian ber dawttu hmunpui Lunglei district-ah phei chuan an arte-lu-kawng a nih kha. Kum 1996-a Parliament inthlanpuiah khan MNF-in Baptist kohhran upa an candidate a,

ṭangrual pawl kan tih mai khan Presbyterian kohhran upa an candidate ve bawk a. A zawna term hnih sorkar tawh leh mipui nin’ tawh tak Congress khan Catholic kohhran mi an candidate a. Ani kha zan tin zu a in ṭhin thu leh kum 50 chuang a in tawh thu mipui hriata puang ngam a ni a. Thlan tlin tak Presbyterian kohhran upa aiin Congress candidate hian vote 41 chauhvin a hmu tlem a nih kha. Chuvangin Mizote zingah hian zu hi political issue a ni lo va, vote leh vote loh lam a hril lo tih a lang a, heti zawnga kan ngai tlat hi tunhma aṭanga Mizote ngaihtuahna dik lo kal zel a ni tih hai rual a ni lo.