MIZO MASI

Hla phuah thiam Vankhama’n “Kan ei kan in Krismas se” a tihna thinlung ni awm tak thlarau hian, tleirawl kan nih lai aṭangin min hneh tawh a. Keini hunlai Masi (ti ve khanglang ila) kha chu tuna engkim mai mingo (sapho) tihdan apiang Krismas ber emaw tih hma kha a ni a. Santa Claus te, Christmas Tree te kan hmelhriat hma, Snow-man tih vel leh ‘mistletoe’ te phei chu mumangah pawh kan la hriat loh a nih lai, pheikhawk (boot) lem leh thil mum vela Christmas tree cheimawi phei chu a awm ngai tih hriat hma daih kha a ni a.

Keini tana Masi thlarau chan pawimawh em em chu tlâng thingphurh, tlâng tuichawi leh ruaiṭhehna tur hnahlak bakah keini rualho tan chuan Masi a talh tur, sial emaw bawng emaw a thau lovang tih hlauva hnim hring awmna hmuna thlah (hruai) te kha a ropui lai ber a ni. Krismas leh kumthar ruaiṭheh tih loh, kum tluan a sa hmeh ngai lo, keiniho tan kha chuan ruaiṭheh kha a hlu zual a. Vankhama hla rilzia hi a takin kan zu hre pha bik ṭhin zu nia!

Charles Dickens ziah ‘A Christmas Carol’ kan chhiar chuan sapho ‘Masi’ chu kan man thiam hle ang a. He an ‘Krismas thlarau’ hi keini Mizote pawhin thui tak kan chang ve lo thei lova, chu chu he huna lo piang hi ‘Remna Lal’ a nih vang leh chumi-in a kaihhnawih inremna, inhmangaihna, midang, keini aia harsa zawkte ṭanpui hun a nihna te a ni a. He sap thawnthu a Ebenezer Scrooge emaw Jacob Marley emaw hi kan Mizo Masi lawmna huna tinzawn emaw zawn ve kher erawh chu a ṭul ber lem lo.

Kristian tam berin kumtin December ni 25-a a pianchamphaphak kan lawm ṭhin Isua Krista kha, Kristian sakhua min rawn zirtirtu United Kingdom (Great Britain)-ah a piang lova, kan ngaihsan em em leh kan ‘Masi’ hla tam tak lo pian chhuahna ve tho United States a piang leh seilian a ni hek lova. He ram pahnih hi a tlawh tak ngial pawh a tlawh lo hrim hrim a ni. A pianna ram chu Mizote’n Judai ram kan tih mai, tuna Israel ram ni ta a an khaw pakhat Bethlehem khua niin Bible chuan a ziak.

Rome lalram awptu (Roman Emperor) Constantine-a’n December ni 25-a Isua a piantir hi kohhran tam takin an pawm lova, a pawm erawh chu a tam zawk an ni mahna. Zir chiangtute chuan June thla laihawl vela piangah an ngai a. Chutihlai chu a nih chuan a pianna Bethlehem khua-ah hian vur a tla awzawng lova, Celsius degree 17 leh 28 inkar vel, lum nuam ve tawk tak a ni zawk.

Engpawh chu ni sela, Mizote ‘Masi’ hi sapho ‘Christmas’ nena kan chawhchawrawi nasa lutuk ta hian a tidal zo ta vek a, Lal piangin Mizote lung a tihlenna zawng zawng kha a chawkchhe thui tak meuh meuh a. Chumi piahlamah chuan ‘chow satui leih’ an sawi ang maiin engkim mai hi kan pawlhsawp ta vek mai tih tichiangtu tak a ni awm e. Mizote ‘Masi’ dik takah hian kan kir leh thei tawh lo mai thei a, mingo Christmas lunglen zawktu an tam zawk pawh a rinawm a. Mizote hi midang tihdan entawn ching, hnam changkangte thiltih dana tih kha changkanna emaw ti tlat kan nih avangin hemi kawngah hian beisei ka nei thui vak lo.

‘Mizo Masi’ siamtu hi Charles Dickens-a ‘A Christmas Carol’ a Krismas thlarau kha a ni ve lo. He Masi thlarau dintu leh chawm liantu chu Mizo hla phuah thiam, Masi lam hawi phuahtute an ni awm a sin. Pate-a’n, “Lal pian hun pangpar a vul leh ta, Thinlai mu hnu lunglen a kaitho ve; Vanhnuai mi hril Bethlehem tlang chungah, Rinin thlain mi an thlawk kai,” a tih hian ‘Nausen’ pianna Bethlehem kha Mizoram thingtlâng khuaah min chhawp hnaih sak a, mahni pian seilenna khaw dai vel kha kan thinlung chhungah Bethlehem angin min chantir thei a ni.

“Ngaih a na e, Bethlehem tlangpui, Tlai ni tla eng lenkawl a khum riai e,” a han tihte hian a phuah lai hian Bethlehem hi Mizoram khawi khua ber emaw a chan tih chu a chiang em em a, chu chuan Mizo nu leh pa lung a tileng tak zet a ni. Hei hi ‘Mizo Masi dik tak ni a keini kum rual ho leh kan aia rual-u zawk, kan nu leh pa, pi leh pute hun lai pawha kan ngaih leh lunglenna chu a ni.

Ṭhangtharte hi kan lunglen anga lungléng kher tura phut chi an ni hauh lo tih chu kan hrechiang ve thawkhat tho mai. Chutih rual chuan Bethlehem a piang tak tak ni a Bible-in a sawi pianna hmun leh boruak bosal ṭhak mai a, ‘Western Christmas’ kan buaipui ta mai hi chu bo thuahhnih a tling awm a sin. Mizo Masi-ah hian a hmun a zirin vur tlakna hmun (Champhai khawpui leh a chhehvelte) pawh a awm ve teh meuh mai a, mahse, vur tla leh khaw vawt vur mai hi kan ‘Masi’ thlarau laimu a ni lo. Chhandamtu lo piang kha kan thupui ber tur a ni zawk.

Ṭhangtharte hian kan ‘Masi’ hi mingoho ‘snowman’ nen changél a sàwibel an tih ang maiin hmeh rem kan tum a. Chubakah mingo Krismas hla ‘Winter Wonderland’ leh ‘masi putar’ kan ti ve tak mai Santa Claus chuanna tawlailir (sleigh) hnuktu vur ram sazuk ni a saphovin an ngaihruat “Rudolph the Red-Nosed Reindeer” tih vel hi kan ngaithla ve nasa tho mai a. Mahse, Mizo Masi lunglen nen chuan tehkhin theih rual a ni lo. A lem satliah lova, thawnthu phuahchawp liau liau a ni a, thutak bàwla kan lo bawl ve hi chu tlàwmthlak a tling.

Mizo ‘tribal’ ni reng chung a, kan ram leilung leh sik-leh-sa bakah nunphung leh hnam ziarâng inpersan lutuk mingoho Krismas a lunglen ve em em lo tum ngawt hi chu changkanna chenbeh berah a ngaih theih awm e. Jim Reeves-a sak kan hriat lar em em ‘Silver Bells’ tih a – “City sidewalks, busy sidewalks dressed in holiday style. In the air, there's a feeling of Christmas” han tih te hian New York khawpui kawngpui sir a mihring insulpel vel kha a phuah chhan a ni a, Mizoram thingtlâng khua a chengte tan chuan lunglenna tur hawi reng reng lo a ni a, intih changkanna ang renga lo ngaisangtute hian ‘Mizo Masi’ thlarau hi an man pha lo niin a lang fo ṭhin.

Mihring changkanna hian a ṭha leh a chhe zawngin thil tam tak a tidanglam a. Chutah chuan hnam pakhat, hnam nihna (ethnic identity) nei hrang ve riang ruang siin hnam dang tihdan entawn ringawt mai a hunpui zawng zawng kan hmang ta mai hi chu tlawm patawk a lak chi a ni. Khawvelah sakhaw hrang hrang a awm a, sakhaw ṭha ber chu Kristianna a ni ti a pawmtu Zofate hian keimahni hnam nun leh ziarâng bosal ṭhak a, chanchinṭha rawn thlentu khawthlang ho nunphung leh ziarâng ang kher kher a, a bo a bang awm lova kan sakhaw vawn thar min hrilh tute zia lak kan tum hi a zahthlak em em a ni.

Kan hnam nun a bet tlat, kan rimawi chhepchher seki leh a dangte chu kan sakhaw thar vawn hnu-ah kan kohhran hruaitute’n min khapsak a. Khuang erawh chu hun engemaw chen hnu-ah Pathian biak inkhawmnaah lakluh an phal ta hram a nih kha. Chutiang a nih lai chuan sap/mingo awm ing-euh deuh deuhte chhepchher – drum set, electric guitar leh an hmanraw dangte erawh chu awlsam takin biakina lalut satliah pawh ni lovin, pulpit sirah an huntir a, sap hla thluk, a thu Pathian hla ang reng leh sap hla per deuh deuh a an sak pawh an phal mai thung.

Khatiang hun aṭang leh hun kal chho zelah mingo ho tih reng reng chu Kristian-te tihdan turah ngaiin kan Kristian hma nun leh thildang zawng zawng chu min hnawl sak ta buaih buaih mai a. Mao Zedong-a ‘Cultural Revolution’ ang mai kha a ni ber a, Afghanistan-a an lal hmasak zawka Taliban-ho chet dan chiah chiah kha a ni. Chumi kal zelah chuan kan Chapchar Kut pawh hun rei tak hman an khap a, kan kut dang, Mim Kut leh Pâwl Kut phei chu ṭhangtharte’n a awm tih pawh an hre tawh lo.

Sawi tawh angin kan hla phuah thiamte’n an hla hmanga Mizoram thingtlang khua ngei a Lal Isua Krista pianna Bethlehem, berampute, van zaipawl leh mifingte min hun hnaihsak lai leh chu ngei chu ‘Masi’ lunglenna vawrtawpa kan neih hnu-in kan ‘Masi’ chu kan hnam ta ni lovin sapho ‘Christmas’ ang chiaha hman kan intihhmuh chho ta zel a, chu chu a changkang a hriatna leh a Kristian riauva hriatna thlarau chuan min zem hneh tawh em em a ni. Tuna kan dinhmun tak hi chu ‘Kristianna dik’ ni lovin mingo tihdan apiang Kristian tih dan tura ngaihna a bual ât kan ni hi a ni.

Tlâng thingphurh, tlâng tuichawi, hnah lak, thlangra chunga changel hnah phah a Masi ruai kila ṭhut bial hunah kan let leh kher a ngai tihna a ni lo. Thingphurh leh tuichawi ngai lovin hmasawnna-in tun hi min thlen a, thlangra chunga hnah phah a chaw ei aiin ‘buffet’ a hrisel zawkah kan pawm nghet tawh bawk. Chutihlai chuan mingo/sap tihdan changkang ber leh Kristian bera ngaihna hian kan sakhaw rindan, kan hnam nun ziarang leh kan hnam nunphung a tichhe vek mek a. Kan hnam kut zawng zawng kan vuiliam tawh hnu a, kan sakhaw kut pawimawh ber thlenga kan tisap (anglicised) zel a nih chuan Israel/Juda hnam bo ni a inngai tlat kan Mizo ṭhenkhat ai hian kan bo nasa zawk mek chu a nih hi.

Vanglaini chanchinbu chhiartute Masi Chibai vek u le.