Guest writer
HC Vanlalruata
PI leh PUTE
Hman ni lawk khan ka ṭhianpa pakhat nen facebook messenger kaltlangin inhnial patawk deuhvin kan inhnial a. Ani khan Lalmanga Nu Lawm Rawih Ni kha kan pi leh puten an hriat chat a rin loh thu a sawi a. A sawi ṭan chhan tak phei chu, “June ni 21 hma lam leh hnu lam kha second tlemtêa ni rei zawng inthlau a ni a, chutiang hre chat chat thei tur chuan kan pi leh pute kha an fing lo hrim hrim,” tih a ni. Kei hian sap/ mingo thiltih apiang dik tura pawngpaw pawm a; keini chu hnam ropui lo leh nep taka inchhuah hi ka ngaithei hlek lova, ṭhangtharte hian kan pi leh pute lo fin zia leh fimkhur zia, thil an lo chik zia hi kan zir let peih loh vang mai a ni e. Mingo ho hi hnam upa leh fing tawh an ni tih tuma’n kan hai lo chungin kan ngaihsan dan lutuk hi chu a dik lo. An thil hriat apiang dik vek, keini hriat dan aia an hriatna sang zawk leh dik zawk veka dah hi chu lem a harsa a ni.
German mithiam Gutenberg-a’n printing press a hmuhchhuah hma kum 300 kaltaah khan China-ah printing press an lo hmang daih tawh a, Europe khawmualpuia Copernicus-a’n hmasawnna a vawrh chhuah hma khan hun hriatna khawl rintlak tak siam chhuak tawhin, Copernicus-a hun hma kum 300 kaltaah khan tuidawt hmanga tui lak dan an thiam daih tawh bawk. An inkharkhip rei avangin khawvelin an hriatna leh thiamna a hre lo mai mai a ni. America khawmualpui laihawl leh chhim lama cheng ṭhin Aztec leh Inca hote khu mingo ho zuk thlen hma khan an ropuiin an lo fing em em tawh a, hman kuma lirnghing nasa takah khan tunlai mingo ho thiamna hmanga an sakte chu a sawp nasa hle a, chutih laiin hmasanga he’ng hnamte in sak erawh chu a him pial thung a, architect leh structural engineer rualin an in sak dan hi an zir thar leh zu nia!
Mingo/ sapho hi an sual ve hrim hrim a. Thil var chu thil ṭha lam, a dum chu sual lam anga lantir hi an tihdan phung a ni a. Mitthi phur motorah puan dum an tar a, remna leh lawmna lam lantirna atan chuan puan var an hmang thung. Kan hlaah pawh, “Misual dum ber a varna chu,” tihte a awm hi. Inneihnaa kawr var hak leh mitthi vuina a kawr dum hak kan chin chhan pawh hi sapho tihdan kan lak a ni. Setana pawh hi dum ren run, ki nei anga min mitthlatirtu chu mingo ho bawk an ni. Mihang chu rah beh char char an tum a, an ram awpte an rawk nasatzia kha rapthlak tak a ni.
Chuti chung chuan sap ngaihsan hi kan sim thei lo. Mizo nulain pasala vai a neih chuan ar-chuk-tui lo khawpin kan sel a, mingo a neih erawh chuan kan ngawi hmak zel a, ṭhenkhat phei chuan an ngaihsan phah zawk. Chutiang kan nih avang chuan mahni hnam ngaihsanna chang kan hre ta meuh lo va, sap/ mingo ngaihsanna chuan kan incheina leh nunphung bakah kan sakhaw biak dan chenin a kaihruai ta a. Kan hnam nun leh ziarang bosal ṭhakin kan sakhaw thar vawn chu kan hnam ziarang ang main kan vuan ta a. Hnam ral awlsam thawmhnaw a ni.
Mizo ṭhangthar tam tak, pawl sang leh zir sang fu fu, certificate ropui tak tak nei, a ṭhen phei chu keini ak za hnih hnuai lamin kan hriat thiam phak tawh mang loh certificate kawl ruih thei khawpa ropui hi an kat nuk tawh a. Keini ve chu pate’n MA (Master of Arts) hi khawvela zir theih tawp a nih thu min hrilh ṭhin, tun hnua zirna peng hrang hrang leh zar hrang hrang a awm tih hre pha ve ruai ruai chauh tan chuan kan Pi leh Pute chungchang, a bikin an thil hriat thukzia han chai hi chu inthlahrunawm ve tak a ni.
Kan Mizo ṭawng, Duhlian ṭawng hi a bik takin (Zofate ṭawng dang pawh a hausa) a hausain a mawi em em a. Kan hlarua (poetical word) te phei hi chu mingo ho aiin a fiah zawk fo mai. “Khiang i awih si loh chuan ngaihzual, Leng dang chhai a rem lo,” han tihte mai pawh hi sapṭawnga a phawk pha tura lehlin huphurhawm a ni a. Vankhama’n, “Riahrun an lum che’m ni khuavangten?” a tih mai te hi a va mawi em! Hranghlui Krismas hla leh a tuarna lam hla phuahtute hian Bethlehem khua leh ran in bakah Kalvari tlang kha Mizoram thingtlang khuaah min hunsak thei zu nia! Chuti khawpa themthiam chu an ni a, an themthiamna chhan chu kan ṭawng a hausak vang a ni. William Wordsworth te aia an nepna i hre bik em ni?
Kan pi leh pute puithuna nia kan sawi ṭhin tam tak kha puithuna atthlak a ni lo va, zawm kha himna a ni fo mai. Uire chu sakeiin a seh duh an tihte kha uire lo tura inzirtira intihṭhaihna a ni a, a seh tak tak kher ang tihna a ni chuang lo. Mipa tuikhura an lal a, puma hmeichhia an laltir zawk te kha awmze nei vek a ni a. Kristian kan nih hnua zu kan buaipui chiam chiam tak chhan hi kan hnam ziarang kan bosal vang a nih a rinawm. Mizote khan zu kha a ṭha lam vekin an hmang a, ṭhalai an rui ngai lo va, huaisen leh tlawmngai chawimawina atan leh kut ni vangthla leh khuangchawi hunah an hmang ṭhin. Zu kam nam deuh ṭhin chu pitar leh putar lam, buaina siam chu sawi loh tu leh fate laka inthlahrung tak ṭhin an ni.
Tribal/ tlang mi dangte ang bawkin thlawhhma lak kha an innghahna pui ber leh an damkhawchhuahna bul a nih avangin thlawhhma lak kaihhnawiha thil hriat tur pawimawh chu an hre chiang em em ang tih rin tur a ni a. Ruahtui tam leh tlem tur te, thla leh arsi inher dan te leh ni rei leh tawi zawng zawng kha zir chika an hriat a ngai. Calendar nei hauh lovin lo vah hun, a hal hun, thlai chi thlak leh buh tuh hun, vaimim leh buh seng hun an hre vek a, hlo thlawh pawh a hun a zirin hming hrang hrang an vuah thlap a ni.
Doctor chhutsak hauh loh leh calendar nei lovin nu nau pai chin tur kha an hre vek a. Anni chuan thla khi an chhawr a. Nausen nungchang danglam tur pawh an hre lawk a, a chhan pawh thla det, bial leh thim a ni tih an hria a. Rilru lama harsatna neite buai zual hun pawh thla thovin a thunun tih an hria a. Sapho sawi dan khera ‘lunar effects’ hre lo khan a takin engkim an hre zawk a. Arsi hming tam tak an phuah a, a chet vel dan an chik em em a. Siruk la thli a tleh hunah Siruk a bo tih pawh a hun thlengin an hre chiang hle a ni.
Keini tunlai mi, lehkha zir sang zawkte hian thil kan chik peih tawh lo va, kan chik peih loh luatah Mizo hnam hi tunhma chuan hnam mawl tak emaw kan han ti ve thla ngawt a. Min thlahtute kan tluk lohzia hre pha tur hian kan la zir tawi lua a ni. J.F. Laldailova khan Mizo ṭawng hausakzia hi hahipin a sawi ṭhin a, thlang tlakna kawnga chher chawp mai niin a lang hek lo. Social media lam han en ila, kan pi leh pute ṭawng lo chher sa chu kan suasamin kan pawngsual a ni ber mai a, heti reng reng chuan kan ṭawng hian rei min dampui lo vang tih pawh a hlauhawm hlel lo ve.
A pawimawh ber chu kan bulpuia kan kir leh a, Mizo kan nih leh hi a ni. Khawvela ṭawng un leh pawimawh, Catholic kohhran hruaituten an hman uar leh Bible thu pawh an ziahna Latin
ṭawng kha tunah chuan hmangtu hnam an awm tawh loh avangin ṭawng thi a lo chang ta. Chutiang chiah chuan keini pawh hi kan inenlet a ngai a, kan Mizo nun dik, thil hlutna (value system) dik kalpui hnama kan kir leh a ngai a ni. Chu chu kan dam khaw chhuahna atan leh hnam anga kan dinchhuahna tak tak atana pawimawh ber a ni. Lemchang hnam nih hi bansan a hun ta.