HNATHAWH FIAHNA

Mizorama thil pawi tak tak awm zingah hian sum hmang si a hnathawh a taka hmuh awm lote, hlep tam duh luat avanga hnathawh chhe lutukte, sorkara mawhphurtu leh hna lian tham thawktu (contractor/ supplier) te’n an ei tlan theihna atana hnungthak an inhiahtawnsakte hi a langsar zual a ni awm e. Hetianga hnathawh ṭha lo, inremna anga hun tiam chhunga zawh loh leh chumi denchhena hnathawh man senso tur ruahman (estimate) tihpun thur thur phenah hian puanhnuai thil a awm ngei ngei a. Tlemte an hlawk thur thur laiin mipui tan erawh a pawi hle a. A rah chhuah chu kawngpui chhia, lungrem chim, lei dawh chim, buh leh bal leh thlai thar tlemte leh a dang tam tak a ni.

Tun hma aṭang tawh khan Assembly committee pawimawh tak Public Accounts Committee (PAC) leh Assembly committee tam tak hian Mizoram sorkar hnuaia hnathawh leh district council a hnathawh tam tak hi an lo endik tawh a. Thil fel lo leh dik lo tam tak hmuh chhuah a ni tawh a. A hahthlak lai ber chu hremna lek a ni ngai lo leh sual leh thil dik lo ngaihhnathiamna ringawt mai a sorkar a kal hi a ni.

PAC hmuh chhuah (tunhma ami) ṭhenkhat chauh han tarlang ila - Autonomous District Council a thil awm dan an enfiahnaah Council House sak tur chu a sakna hmun ram a buai avangin hna tan theih a ni lova. Bawngtuthlawh a vawi khat pawh an la cheh hma-in he in sakna tur sum hi contractor hnenah pek chhuah vek nghal a ni a. Chu mai a la ni lo, a chhung cheina (furnishing) atana sum ruahman pawh a thawktu tur hnenah pek nghal vek a ni. Mizoram State Transport (MST) bus pakhat pawh an lei thar kumin a ke vawi 46 an thlak (lei thar).

Tun hnaiah pawh hma kan la sawn ta chuang lova. Hetiang ang tak hi hai chhuah a ni lo mai thei e, mahse, thil fel lo leh dik lo hi a la tam em em reng a. Chutiangah chuan hnathawh zawh anga lan tir si, hnathawh zawh a ni tih fiahna (utilisation certificate) pek luh loh tam em em pawh hi buaipui tham a ni. Comptroller and Auditor General of India report thara a lan dan chuan kum 2013

aṭanga 2017 inkar chhung khan Mizoram sorkar hnuaia hnathawk 27-ah utilisation certificate pek a ni lova. He hna 27 atana sum ruahman chu a vain cheng vaibelchhe 63 leh nuai 17 zet a ni. General Financial Rules in a phut angin Utilisation certificate hi hna thawh zawh aṭanga kum 1 chhungin Accountant General hnenah thehluh ngei ngei tur a ni a. Theh luh a nih loh miau chuan a takin hna thawh a ni em tih a hriat theih thin lo a ni.

A tlangpuiin utilisation certificate thehluh a nih loh chhan hi hnathawh mumal en tur a awm loh vangte leh ngaihthah vang hrim hrim te a nih thu sorkar hnathawk thenkhat chuan an sawi a. Engpawhnise, engemaw fel lo a awm chu a ni hrim hrim a, sorkar ve riang ruangin danin a phut ang a zawm lo hi a fel thei lo a ni. Danin thuneihna a pek hauh lovin mipui sum an khawih ve ngawt te, politics a hamthatna tinzawn rana sum an han sem ve ngawt zelte phei hi chu a hria an tam ang tih reu reu a hlauhawm a, Kristian inti em emte tih a nih miau bawk si avangin kan missionary te hna a kaw lo thin ngawt ang.

Sorkar pawisa, mipui sum (public money) ti a sawi thin hman danah hian Mizoram sorkar hi a fimkhur tawh viau tura ngaih hnu ah hian sorkarna chelha mawhphurtu thenkhat leh sorkar official thenkhat fimkhur lo an la tam hle a. Ram hruaitu lu berin minister zinga pawisa tham ching an awm thu a sawi thinte, sorkar hnathawk zinga mipui chanai ei ching leh mirethei chanai ei tum tlat an awm thu a sawi dum dum thin hian hei hi a tichiang a. A lungchhiatthlak lai tak chu a hrem theitute’n an sawi chhuak ringawt a, pawikhawihtu an hrem ngai si lo hi a ni. Hei hian dan kalha chetna a ti hluar a, mi pauraute a tihuangtau bawk.

Tunhnai lawkah Lawngtlai bawrhsap kal chhuak ta khan Chakma Autonomous District Council (CADC) a sum hman dik loh dan a chhui a, a lo dik lo ngei a ni tih a hmuh chhuahna report chu larsap hnenah a thehlut a. Larsap chuan chu report a CADC thuneitute thiltih dik loh dan lanna tlawhchhan chuan CADC sorkar chu a thiat ta a. CADC thiah ni vek tlai lam hian report siamtu bawrhsap hi hmanhmawh tak leh hna chanpual pawh pe lova sawn chhuah nghal a ni a. Tam tak ngaihdanah chuan thil dik titu hi Mizoramah hian an chep zawk a, mi pamham leh paurau apiang chet thatna ram a chang tawh a ni.

CADC-ah hian khatihlaia an Chief Executive Member (CEM) leh MDC thenkhatin cheng vaibelchhe 2 leh nuai 87 zet chu an lo tham/ puk ngawt mai a. Khatihlaia CEM khan cheng muai 170 a tham a, MDC dangte chuan nuai 78 an insem ve thung a. Khatianga pawisa tam tham an han tham ngam mai khan Mizoram sorkar hlimthla, a bik takin autonomous district council sorkar mumalloh leh dan palzut nasatzia a ti lang. Autonomous district council-ah te hian sorkar hnathawk an tam em em a, an duhsak zawng zawng an la mai niin a lang a. An sum hman tur ruahman chu a vai deuhthaw-in hnathawk hlawhah a kal a, mipui chanpual tur a awm ve ta meuh lo. Hei hi Mizoram pum huap pawhin kan hnaih chho mek a ni.

India sorkarin state sorkar hnena sum a pek dan a tidanglam a. Hei hi a ṭhatna lai a tam hle chungin hman sual theih tak a ni thung. Tunhma kha chuan Planning Commission in Plan ate sum hman tur kha kumtin state tin tan a bithliah thin a, Finance Commission-in Non-Plan lama pek zat tur a bituk thung. Hun a lokal zel a, tuna NDA sorkar chuan Planning Commission chu ti bovin a aiah NITI Ayog a din ta thung a. Chu mai ni lovin hmasawnna hna thawhna atana serh hran Plan leh sorkar inrelbawlna leh a behbawm, sorkar hnathawkte hlawh leh thil dang, hmasawnna atana hman lem loh Non-Plan sum ruahman hran pawh tihbo a ni ta.

Hetia sorkar laipuiin sum pek dan thar a siam takah hian state sorkar chuan thuneihna thui tak (financial autonomy) a lo nei ta a. Sorkar ṭha chuan nasa taka hna thawhna leh mipui hmasawnna atan a duh danin a ruahman thei tawh a. Sorkar ṭha lo erawh chuan a thehthangin awmze nei lo leh ruahmanna awm lem lovin a hmang liam mai mai ang a, a pawi hle dawn a. Hei, tuna NLUP leh NEDP a ruahmanna siam a nih dan ṭhenkhat han en pawh hian kumin kum tawpa inthlanpui lo awm tur thlir rana thiltih, hmasawnna lam ngaihtuahna awm miah lo a ang hle a ni.

Sorkarin hna a thawhnaah hian utilisation certificate te a hun taka a pek hi a pawimawh hle a, chuti chung chuan a pawimawh zawk erawh chu dik taka sum hman a ni a. Mipui chhawr tangkai tur hnathawhna atana sum ruahman hi dik lo taka hman a tam tawh avangin menah kan thlak lek lek tawh emaw tih palh a awl a. Sum hmang dik lo leh mipui chanai eiruk hmang hrem thei lo, hnathawk ṭha chawimawi thei bawk si lo sorkar kan neih chhung chuan kan heti reng ang a, sum ruahman leh hman dana thuneihna kan neih san poh leh kan hmang pelhe nasa mai dawn niin a lang. Hei hi siamṭha tur chuan mipui kan ṭhanharh a hun ta tak zet a ni.