ENTAWN TLAK

Mizo hnam hruaitu zinga arsi êng tak Laldenga'n, "Thilti thei lova inngai thilti thei an awm ngai lo," a tih kha tun thleng hian a la dik a. Khawvel ram/hnam emaw ram chhunga state pakhat bik emaw pawh hian ti thei a an inngaih a, tih an tum, chumi atana hruaitu ṭha, mipui hruai thei an neih chuan an ti mai a. An ropui thin. Thilti thei chiang tak chu kan hria. Mizote hian a hnam pum angin eng hnam leh ram nge kan ngaihsan ber ti ta ila, Israel ram leh a chhunga cheng Juda hnam khu an ni tihah kan lungrual ber a rinawm - mipui erawh kan thuhmun vek hauh lovang.

United States a cheng American hote, kum tam fe min awptu leh kan sakhaw vawn tak Kristianna kan hnena min thlentu leh hmasawnna pawh thui tak min thlentu sap kan tih mai, 'Kumpinu' ti a kan sawi thin, United Kingdom a chengte khu a hnam anga kan lo ngaihsan em emte an ni ṭhin a. Mahse, US hi a ram leilung a hausa em em a, UK lah chu khawvel ram zau tam awp a, an ram hausakna rawk leh rut a hausa an ni tel.

Mi tam tak (Mizo zinga ṭhenkhat tiamin) chuan Israel/Juda hnam hi sakhaw atchilh a ruihchilh bakah khawvel a hnam firfiak tak leh hnam dang leh sakhaw dangte ngai thei lo ber zingah an dah a. Muslim sakhaw zuitute nena hnam bil leh sakhaw ruihchilh dan inchena ngai tawk an awm. Tun hma, Juda hnamte khawvel hmun tina an darh a, Israel ram pawh a din leh hma daih khan Europe ram hrang hrangah Juda hnam huatna (anti-semitism) hian zung a kaih thuk em em a ni.

Europe ram Kristiante'n Judaho an huatna chhan hi Chhandamtu a an ngaih Isua Krista khengbettu hnama an ngaih vang a nih rualin sumdawnna, a bikin a pung tam tak delhkilha sum puktir kawnga hmahruaitu an lo nih vang a ni thui thei viau ang. Sap pachal thuthiam William Shakespeare-a'n Venice khaw sumdawng thawnthu/lemchan a ziah (kum 1596) a Juda mi, pung tam tak phut a pawisa puktirtu Shylock-a hming chawiin pung tam uchuak taka pawisa inpuktir hi 'shylocking' an ti zui a, sap tawngkauchheh lar tak pakhat a ni ta zel a ni.

Chutianga kan sawi rual chuan Israel sorkar leh Israel rama cheng Juda kan tih maite hi khawvel hnam zinga tunlai hmasawnna kawnga kal chak ber an ni tih hi zep rual a ni lo. Hnam dangte'n an awpbeh chamchi avanga khawvel hmun hrang hranga an darh hnu a an ram luah leh tura an pemkhawm leh dante, a hma a Hitler-a kaihhruai Germany-a Nazi sorkarin rawt chimih a tuma, a hlawhchham dante, nuclear leh ralthuam dang siam lama an thlen sanziate, an ram hual vektu Arab sorkar tam takin an beihrawn chung pawha an hneh theih loh dante leh he ram leh hnam lo damkhawchhuah a a lo dinchhuah leh tak dan hi ziah tur a tam lutuk a, kan ziak seng hauh lovang.

Burma (Myanmar) nena British sorkar awpna atanga zalenna hmu rual Israel ram hi Mizoram tiat vel a ni a. Kum 2021-a Israel rama mihring cheng hi 94,30,460 vel a chhut a ni a, Mizoram a micheng zat let tam tak an khawsa a ni. A danglamna em em chu buh leh bal leh thlai chinna tur leilung tha em em nei, Burma ram nena khaikhin a, agriculture leh horticulture lama an changkan em emna hi a ni ber. Sorkar tha hnuaiah chuan buh leh bal leh thlai chinna tlak ram tlemte chauh nei ram pawh an intodelh a, sorkar chhe neih erawh chuan (Burma angin) a ram pum deuhthaw thlai chinna tlâk ram ṭha em em nei chunga retheih ngawih ngawih theih a ni thung.

Israel ram pumpui chanve aia tam hi thlaler ramro (semi-arid), eng buhbal leh thlai mah chinna tlak loh a ni a. A ram hmun za a ṭhen 20 awrh hi thil chin theihna (arable land) a ni. A ram zahve aia tam thlaler ramro a ni satliah lova; a ram a chhengchhiat bakah a boruak leh tui tlem lutuk avang hian huan thlai siamna atana tlak lovah a lo luah hmasatute chuan an pawm hmiah a. Chuti chung chuan kum 2008 khan Israel chuan an ram mipui eitur za zela 95 zet an tharchhuak thung.

Keini Mizorama cheng nuai 12 vel zinga za zela 70 vel lo leh huana thawktute’n kum khata thla 3 ei pawh kan thar meuh loh laiin Israel ram mipui nuai 90 chuang mamawh tam ber tharchhuaktu lo leh huan a thawktute hi mipui zinga kuthnathawktu awm zat atanga chhut chuan za zel a 3.7 chauh an ni a. Israel ram sum thawhchhuah 2.5% hi agriculture hmanga thawhchhuah a ni a, ram pawna an thil thawn chhuah (export) 3.6% chu agriculture hmanga thawhchhuah a ni. A tawi zawngin sawi ta ila, Israel ram tereuhte hi thil sawngbawlna lamah khawvel pum huapa hmasawn ber zingah a tel pha a; a thil tharte hralhchhuaktu lian tak a nih bakah agriculture thiamna (technology) lama khawvela ropui ber a ni bawk.

'Zionist movement' an tih tak mai, Isarel fate an rama an kir leh ṭantirh lai khan an luah tur ram chu thlalêr ramro, ramngaw ṭhiah vanga rambua, leh lei chung hâng luan ral avanga thil chinna tlak lohva ngaih leh ngaihthah a ni a. Mahse, a kîr leh apiangin Arab-ho hnen atanga an lei an ram a lung awmte chu thianfai-in, zawl chhawng (terrace) an siam a, dum chhe hmunte chu tuitling paih kangin thing an phun thar leh a, lei chunglâng hâng luangral lo zawnga hmala-in lei al lutuk chu an tifai bawk. Chutianga an sawngbawl takah chuan kum 1948-a zalenna an han hmuh khan lo neitu intelkhawm 400 vel chu 725-ah an pung chhova, agriculture atanga an thar chhuah chu za zel 15-a tipungin an ram mihring pun chak dán aia a let 3-in an tipung chho a ni.

Ruahtui indaih lohna hi he ram tân chuan mangchhia ang mai a ni a. September leh April thla inkarah ruah a sur ve bawk na in, ruahtui tlâk dan a inkhuangrual lo em em a. Hmar lamah inches 28 vel a sur laiin chhim lamah chuan inches 1 ngawr ngawr a sur a. Ruahtui tlâk tamna deuha ruah tla leh luituite chu tuidawt leh tuikawng hmangin chhim lamah an sem ve leh a. Kum 1948 a zalenna hmu a Israel sorkar a lo din khan an buh leh bal/thlai chinna ram hectare 30,000 chauh tui pek a nih laiin kawng hrang hranga tui hmanga thil chinna hmun hi hectare 1,86,000 a tihpun chhoh a ni.

Mak deuh mai chu kum 1999-2009 inkar chhung khan thlawhhmalatu (farmers) 23,500 chu 17,000 an tlem ta a, mahse, an thlawhhmâ atanga an tharchhuah erawh chu za zela 26-in a pung tlat thung a. Thlawhhma lâkna atâna an tui hman ṭhin pawh za zela 12 zetin an tihniam a, mahse, chuti chung chuan an tharchhuah chu za zela 26 laiin a pung thung a ni. Chumi awmzia chu kuthnathawktu tlem zawk fe leh tui hmanral pawh tlem zawkin tam zawk an thar thei a, chu tak chu an ropuina - khawvel puma agriculture technology a hmahruaitu nihtir theitu chu a ni. Negev thlaler an hman tangkai dan zawng zawng nen chuan kan ziak seng lovang a, thlawhhmalak (agriculture) lama a tak taka research and development an kalpui aváng chauhvin khawvel a helama chungnung ber nihna hauh thei an ni.

Sawi vek sen chu a ni lovang. Mahse, Israel rama an bawng vulhte khu US, Japan, European Union leh Australia aiin bawng pakhat rau rauvah bawnghnute a sawrchhuah hnem theih a. An bawng vulh uar ber Israel-Holstein khu a hnute a tam mai a ni lova, natna hrang hrang dolet theihna nei chak chi a ni a. Kum 2010 khan Israel bawngte hian bawnghnute litre maktaduai 1,304 an tharchhuak hem mai a ni. An beram hnute khu khawvel ram hrang hrangah an thawnchhuak bawk a. An sa ei hmun thuma ṭhen hmun hnih chu anmahni ar vulh aṭanga an neih a ni.

Mediterranean tuipui leh Galilee dil sangha chauh rinrawla hman theih a nih tawh loh avangin Negev thlalerah sangha dil changkang ber ber an khuap a. He'ng dilah hian sangha bakah kaikuang chi hrang hrang an vulh a, chakai lian chi leh tuifinriat kaikuang (lobster) thlengin an dilah hian an khawi a, an intodelh satliah lo hle a ni. Hmun zîm taka tui tlêmte hmanga kuthnathawktu tlem te-in hlawk lutuka buh leh bal, thlai leh thei an tharchhuah theihna, bawngpui pakhat atanga bawnghnute tam tak sawrchhuah theihnate, ar vulh dan hlawk em em leh dil lian lo taka sangha, kaikuang leh chakai chi hrang hrang an thar chhuah theih dan kan hre ta a. An thar chhuah aia hlawk zawk chu thiamna (technology) an zir chhuah ramdanga an hralh khu a ni.

Hnam upa Juda-ho ang khuan agriculture & allied service-a science lam thiamna kan hre vek ang. Mahse, an thiamna khu kan chawlutin kan hmang ṭangkai thei ngei ang tih a rinawm thung. Chu bakah chuan ‘buhbal leh thlai leh thei engkim ṭhat theihna ram, ruahtui tlak dan pawh duhthusam ni a kan hruaitute’n an sawi ṭhin he ram hi Burma anga sipai sorkarna chhe theih táwpin a awp ram kan ni lo bawk a. Anni’n thlaler ramro leh ruak, chhengchhe tak khu ‘khawizu leh hnutetui luanna ram’ a an din theih chuan kan tih theih ve lohna chhan tur a awm lo. Kalphung ṭha leh dik bakah mipui zui tlak hruaitu kan neih phawt chuan kan ti thei em em ang. Entawn tlâk entawnin, kan hnufumin kan tlai tawh a nih pawhin engahnge thiamna thar ber kan hman ṭangkai ve theih lohna chhan tur awm bik?

(“Even if we are late, why not take advantage of the latest and state-of-the art technology?)