KUHVA

‘Masi’ hma lawk khân kan thinlung lama A pianna hmun Bethlehem leh ranchaw pêkna thléng lam pawh hawi hlei thei mang lovin Mizoram hmun tam taka kan titi tui ber pakhat leh social media luahtu lian ber chu ‘kuhva sumdawnna’ a ni a. A ṭhenin dan kalha tawlhruk (smuggling) an ti a, ṭhenkhat erawh chuan tunhma aṭang tawha Myanmar leh Mizoram insumdawn tawnna-a bungraw pakhat ni ve maiah an sawi thung a. Engpawh chu ni se, nakinah helam hi chu kan luhchilh ang a, tunah chuan a lo irh chhuah hluai dan hi dan (law) mit aṭanga a lan dan kan sawi phawt ang.

Kuhva truck phur 4 zet man/hren a nih thu leh halral a nih thu kha a hre hmasa pawl ka nih ka ring ve ngawt a; a chhan chu Champhai lama kan thawhpui pakhatin a tukah khan a ziak a, chu chu ka lo chhiar ve a ni. “Nizan (18.12.2021) dar 8:00 pelh hnu khan Champhai DC leh a Sorkar official pawimawhte, Farkawn tlangdunga an zin haw lamin Champhai aṭanga Km 19 vel, Kelkang daiah dan lova kuhva phur rute hmu in an man a, an phurte hlanthlak tira kawng sir a an dah tir chu, ṭhalai rualte’n an hal chhe ta a ni. Hemi chungchangah hian Lalhruaitluangi d/o H. Thangrila, Aizawl Chaltlang Lily veng ni a inchhal chuan Champhai P.S.ah FIR thehlutin a Truck 4, kuhva, quintal 120 vel phurtute chu Champhai DC in man sakin halral a nih thu thlenin DC chungah a ṭul anga action la turin a ngen a ni,” tiin a ziak.

Social media lamah thawm a ring ta hle a, “An thawm mitdelte hriat khawpin” tih ang a ni ta ber e. Champhai bawrhsap haltîr a ni e, tiin kuhva hâl lai a amah leh a official car thlalak niawm tak thehdarh an awm ve bawk a. Chutih laia mite sawi len ber chu hei hi a ni: “Champhai district bawrhsap hian kuhva tawlh khapna thupek a siam a, a district chhunga police-te’n an kengkawh duh lo niin a lang a, district magistrate thupêk awm reng chungin Police-te an che duh miah lo.” Hei hi Champhai bawrhsap thinrim chhan ber ni a sawi pawl an awm.

He thilthleng chhem alhtu pakhat (kuhva rah ro hál chhemtu ni lovin) chu Champhai district bawrhsap berin social media a a thuziah kha a ni. Bawrhsap hian a laka FIR thehluh tlawhchhan a Champhai Police Station-a thu­buai ziahluh a nih chungchangah OSD to Chief Minister leh IGP pakhat chu social media lamah an hming tarlangin a bei zui a. Kuhva ro tawlhrutute nena amah phiarru a inhmukhawm ang hiala ngaih theih turin a ziak a ni.

Hetianga inpuhmawh chung­chang­ah hian hriat ngei ngei ngai a awm. Tumah hi dán chunga leng kan awm hauh lo tih hi chiang taka hriat a ngai. Kum 1996-97 chho khan khatihlaia Chief Minister Pu Lal Thanhawla lakah khan Aizawl Police Station-ah FIR thehluh a ni a. Khatihlai a Aizawl district Addl. SP Pu Joseph Lalchhuana khan thubuai a ziaklût a ni tih kha mi tam takin kan hre tawh lo mai thei. Chubakah chuan Supreme Court thutlukna (Lalita Kumari v. Govt. of U.P [W.P.(Crl) No; 68/2008)-ah khan CrPC Section 154 tlawhchhanin, engemaw bik takah lo chuan FIR thehluh a nihin thubuai ziahluh ngei ngei tur a ni a ti a, Police-te’n an zawm ngei ngei tur a ni. Supreme Court-a he thutlukna siamtu hi thuneitu sang ber Constitutional Bench a nih avangin dan (law) a ni nghal a ni.

An district hotu ber laka Champhai Police Station-a FIR thehluh a nih khan district police hotute pawh an inrawn kual a, DIG (Eastern Range) thlengin an râwn a, ani hian khatihlaia DGP dinhmun chelhtu (IGP) kha a râwn leh chhawng a, Supreme Court thutlukna lo siam tawh ang hian thubuai an ziaklut ta a. Mahse, district bawrhsap hi officer pawimawh leh tlanbo (abscond) lo tura ngaih a nih bawk avangin Police thuneitu sangte thuráwn zawmin tun thlengin man a ni lova, hunpui lai a nih bawk avangin he thubuai hi chak taka bawhzui pawh a ni hek lo.

Chutiang a nih lai chuan bawrhsap hian social media-ah a aia senior zawk officer leh OSD to CM te chu a bei ta chiam a, officer mawhphurhna nei pha a ngaih (responsible officer) tan chuan a tih loh atana ṭha zawka ngaih a ni. Hetiang thilah hian Mizote ze nawi a lo lang leh ṭhin a. Thil chik lo leh zir chiang lem lova engkim mai phûr thut leh mi tih dan entawn ching kan ni a. Tute’n emaw an ṭan a, a thlavâng an hauh tiin pawl engemawzat chuan an pawl din chhan pawh ngaihtuah lem lovin he bawrhsap thlaváng hauhna thuchhuah an siam chuah chuah mai a nih kha. Kan pawnlawi dan thûkzia tilang nawntu a ni e.

Ṭhenkhatin an puh ang hian bawrhsap hian dân kalha tawlh ni a a puh, kuhva a hrente hi a hâl tak tak a nih chuan dân kalh tho a ni. Complaint thehlutin dan angin thil kalpui zawk sela, thubuai khawihtu tur diktak hnenah thlenin anni’n judicial court-ah kalpui sela chuan dan ang taka thil kalpui a ni zawk dawn a ni. Hetah hian Mizoramah hian court thuneihna chu judiciary hnenah hlan a ni tawh a, court rorelna (judiciary) hi sorkar (executive) thuneihna aṭangin lak hran a ni tawh tih hi tam takin kan ngaihtuah thleng lo a ni mai thei.

Hetah hian thil sawifiah ngei ngei ngai a awm. Ram insumdawn tawnna (foreign trade) hi sorkar laipui thuneihna (Union List a awm) a ni a. Dan bawhchhia a ram pawn aṭanga bungraw tawlh man thei tura danin thuneihna a pekte chu Customs, Directorate of Revenue Intelligence (DRI) leh Enforcement Directorate (ED) te chauh an ni bawk. Thuneitu dangin an lo buaipui ve a nih pawhin he’ng agency 3-te hnena hlan bak tih theih an nei lo.

A chepa-kaiin chhui ta ila a ṭha awm e. India chhimlama kuhva chingtute khuan an kuhva thar man man zawka an hralh theih loh chhan chu Myanmar leh hmarchhak state kaltlang a Asia khawmualpui chhim thlang lam ramte kuhva ro tawlh luh man tlawm tak taka hralh a nih vang ni tiin Ministry of Home Affairs-ah an zualko a. MHA chuan India hmarchhak state a Myanmar ramri vengtu paramilitary force-te chu India ram siam leiṭha (fertilizer) Myanmar rama lut chho leh kuhva ro lo lut thla lo khap turin thu a pe a. Hei lehkha hi khatihlaia Mizoram bialtu Assam Rifles DIG Brig. Vinod S khan a pisa-ah min hmuhtir nghe nghe.

Kha ti’a Assam Rifles hovin MHA thupek tlawhchhan a state Police hna sedai ṭhiat zawng leh rambuai ang mai a thiltih an tum ni a hriat a nih takah khan Home Department leh a kaihhnawih official pawimawh kalkhawm chuan state Police mawhphurna Assam Rifles-in an pumhmawm mai ang tih hlauvin a theih chin chinah inrawlh ve an titlu ta ni a hriat a ni a. Chutih rual chuan sawi tawh angin a tak takin Assam Rifles emaw Police emaw hian dan (law)-in dan kalha sumdawnna chungchanga thuneitu a pek agency-te angin an ti ve thei chuang lo.

Mizoram (India) leh Myanmar ramri a insumdawn tawnna (Indo-Myanmar border trade)-ah hian lei leh hralh theih bungraw 62 tarlan a ni a. Kum 1995-a insumdawn tawnna bungrua an tarlan zingah kuhva leh panhnah (?) 'betel nuts and leaves' tiin an ziak) hi a tel a (vide 22 commodities/items notified by Public Notice No. 289(PN)/92-97 dated 10th April, 1995). Hei hi Ministry of Commerce and Trade, Department of Commerce, Government of India thuchhuah a ni. Mahse, March ni 25, 2015-a khatih laia Union Commerce Minister Nirmala Sitharaman-i'n Zokhawthar border trade centre a Land Customs Station a hawn hma leh hnu-ah pawh Zokhawthar a ramri insumdawn tawnna hi a takin, dan angin kalpui a ni lo.

Nikum January ni 7-a Aizawl Customs Division-a Deputy Commi­ssioner Neetisha Verma-in Mizoram sorkar a hriattir dan chuan Reserve Bank of India (RBI) leh Central Bank of Myanmar in ram pahnih pawisa inthleng tawnna rate chungchang a thutawp an siam theih loh avangin bank hmang a indawrna hi Singapore kaltlang lovin a kalpui theih loh a. India ram bank-te hian Myanmar bank-te letter of credit (LOC) pawm an hreh avangin insumdawnna hi dán anga kalpui a harsat phah bawk niin a sawi.

Hetiang hi thil awm dan a nih avangin Bungraw 62 a insumdawn tawnna hi tun thlengin dan angin kalpui a la ni lo hrim hrim a. Nikum March thla a Champhai kan zin lai khan kuhva ro-ah hian Customs mai bakah Assam Rifles te leh Police official ṭhenkhatte’n a phurtu truck len zawng a zirin pawisa (dan kalhin) an la vek niin sumdawng pawl hotu pahnihin min hrilh a. An sawi dan kha a dik a nih chuan central leh state sorkar hnathawk ṭhenkhat khan nasa takin kuhva ro tawlh kawngah hlawkna an tel tihna a ni a, eirukna a nih loh chuan puh tur dang a vang hle.

Engemaw hun lai khan Mizoram sorkar pawhin chhiah lakna remchangah hmangin Goods and Services Tax (GST) kha a man aṭanga chhuta 5% an lo la ve niawm tak a ni a. Assembly inkhawmah pawh Rs nuai 90 chuang chhiah an lo lakh man tawh thu Taxation Minister-in a sawichhuah kha. Mahse, sorkar laipui lam a inrawlh tak avangi la zui lo tura thutlukna a awm leh pawh a ni mai thei a, chuti chung chuan eng bungraw lo lut mah kha dan anga kalpui a nih miau loh avangin kan phêk buai ta pawh niin a lang a. Kuhva ro bik hian boruak a siam lian zual pawh niin a lang bawk a, a chhan chu a lo la lang chiang mai turah i ngai teh ang.

Sawi tawh angin Myanmar lam aṭang khian nihawichi, hairêp tih vel bakah, nghapih, lapetauh, chhang (bread)-te electronic bungruate, theituite, ramdang siam sikret-te, electric bungruate a lo lut reng a. Zokhawthar leh Khawmawi (Myan­mar) inkara Ṭiau lui chunga lei dawh khi hri leng leh chhan dang vangin khar mah sela, kan han kal lai pawh khan mihringin chhipa phurin an lalut reng a, Assam Rifles mi 2 velin an vil bawk. Chutiang bawkin kuhva ro pawh a kal reng tih kan hria a. Kan han hmuh lai chuan Mizoram lam aṭanga thawn chhoh ve awm chhun chu dailuah leh chawhmeh kanna têl (edible oil) tih vel chauh a ni. A hlawm lian kal chho chhun chu leiṭha a ni ber awm a sin.

Kuhva ro leh bungraw dang tawlh chungchang hian vawi khata han sawi kim vek theih mai loh tur khawpin kaihhnawih, behbawm bakah kuhva hian ṭantu a neih rualin dotu a ngah bik a. Ramdang sikret lakluh pawh hi dodaltu an lian viau tho mai. Chuvangin chiang zawka chhiartute’n kan hriat theih na’n a mei sei zawk thlenga tarlan a ngaiin a lang. Chutih mek lai chuan Kaladan Multi Modal Transport Project kal mek leh Zokhawthar a insumdawn tawnna-ah hian tun dinhmunah hi chuan Mizorama chengte hian hlawkna kan nei tlem hle a; a takin ramri a insumdawn tawnna kalpui pawh nise a hlawkna têltu tak tak chu phai vai sumdawng lian leh thilsiamchhuahna neituteho tho an ni reng ang.

Chumi ngaihtuah chung chuan ngaihtuahna thar nei a, chumi atana tha kan thawh a ṭul hle dawn a, hetiang kawnga kan pianthar vat loh chuan thil ṭha lo hlir hian he insumdawn tawnna-ah hian a lailum a luah ang a. Keini hian a hlawkna kan tel hauh lovang. Thil ṭha lo ni lo, a hlawkna kan tel ve theih hnawh pingin, kan hlawk loh chu sawi loh kan chhiatna tur hi a rah kan seng tur tawk vel a ni mai ang tih hi kan ngaihtuah chian a ngai hle a ni.