Guest writer
HC Vanlalruata
ENTAWN HNAM
Ka ṭhianpa doctor senior tak tawhin Mizote chungchang a sawi dan hi a nuihzatthlak viau rualin a dik viau awmin ka hre ṭhin. “Mizote kha tuma tlawh pawh lohvin, ṭha te tein kan lo awm del del a, tuipuiral aṭangin mingo ho an lokal a; mi ṭha tak ṭhinte kha ‘misual chhandam ngai in ni,’ an rawn ti a, kan misual chhandam ngai awm ta mai mai a,” tiin. Dik tak chuan Kumpinu sorkar hnuaia rambung pakhat Wales ram aṭanga Welsh missionary lokalte khan Mizote kha min dimdawih viau mai thei e, mahse, kan Mizo Kristian hmasa leh mingo ngheng hmasate khan mingo kha an ngaisang lutuk a, an tihdan kha an hnam puite an barhluih ta a ni thei em tih hi ngaihtuahnaah a awm fo ṭhin.
He lai takah hian Mizote hi mi hnam tihdan entawn ching kan nih thu an sawi fova, a dik thui viau chungin tuna kan sakhaw vawn thar kan vawn hnu hian he sakhua min rawn putluh sangtu mingo/ vunngo ho tihdan hi kan entawn nasa ta lutuk a, chu chuan mi hnam entawn ching - kan hotu sawi thiam deuhte sawi dan takah ENTAWN CHING HNAM ah min chhuah ta em ni tih awl tak a ni. Mingo ho lo luh hma chuan entawn tur hnam pawh hmu ngai hek lo le. Mahse, mingo ho zet kha chuan khawvel khawi hmunah pawh hnam chungnung anga inlantir kha an hna ber pakhat a ni a. Anmahni anga vun ngo ve lote kha chu mihring hnuaihnung zawk angin an en a. India ram an awp laia an chet dan khan a tichiang khawp mai.
Rev. Zairema a dam lai kum 2007 November thla khan sapram aṭanga lokal BBC producer (radio) Neil Christopher McCarthy, mautam chungchang avanga lo zin kha a a inah ka lenpui a. Chumi ṭum chuan Rev Zairema khan sapho laka Mizo rilru puthmang a sawi chiang ngawtin ka hria. “Aizawl khawpui kawngpui dungah hian thirsakawrin kali la, mingo ka hmuh chuan ka thirsakawr aṭanga chhukin chibai ka buk ang a ‘Sap’ tiin zah takin ka be tur a ni,” a ti a. Chutianga an tih chhan kan zawhna a chhanna chu, “Sapho khan sorkar thuneihna an pumhmawm vek a, sipai leh Police an thunun bakah kohhran thleng khan an kuta awm a ni a. Kan engkima engkim an nih avang khan kan hlauvin kan zah a ngai a ni,” tih a ni.
Sapho khan an ram an awp beh theih tak takna atan chuan sipai chakna mai ni lo, nun ziarang leh sakhua thlenga an vawn ang vawntir kha a pawimawh tih an hre chiang hle mai. India rama Hindu leh Muslim ho chu tharum chauhva an awpbeh theih lai khan Kristian a min siam hnu, kan Mizo lal tam ber pawh an Kristian hnu kha chuan awp kha kan nuam em em tawh awm e, an awpbeh ngai lovin kan bet sa a ni. An ram lakah khan an sakhaw vawn Kristianna thehdarh turin missionary an lut ve zel a. Mizote chu kum 40 chhung velin Kristian-ah kan inelt deuh vek a nih kha.
Kan Kristian dan lah chu a han sap em em khawp a. Kristian sakhaw rin pui ber Isua Krista khawsakna leh nunphung chu Israel/ Juda ziarang a nih daih laiin a pianna hunk an lawm dante pawh sapho tihdan vek, Juda hnam ziarang leh sakhua nena inmilna awm reng reng lo a ni. Krismas tree te leh a behbawm zawn zawng hi mgo ho tihdan vek a ni a. Chu chu kan ngahsan leh entawnte tihdan a ni miau avangin a sakhaw thil em emin kan hre ta a. Kan Mizo hla phuahtute’n an thinlung chhungril taka lunglenna atana a an phuah chhuahte chu mausamin sap hla thluk (solfa) a sap hla phuahtute phuah loh chu kan hnawl a. Kan Mizo rimawichhepchherte pawh hnawlin sapho rimawi chauh kha Pathian biakna atana serh thianghlim emaw kan ti hman a nih kha.
Mingo hovin ropui taka an lawm thin kumthar (New year) chu sakhaw ni serh ang maiin ruai nen kan la lawm zui ta reng a. Kan hnama bet tlat thin kan Kut te chu kohhran hruaitute’n Mizo nun hluia kir lehna tiin min hnualsuat tir a. Mimkut leh Pawlkut phei chu a thi a ni ta reng mai. Zirlai pawlin an lo tuaithar hram hram Chapchar Kut pawh chu la lawm ve hram hram mah ila, kan hnam kut a nihna ziarang a hloh vek tawh a. Kohhran mitmei veng chungin concert ang reng, sap nial nualin kan hnam lam leh zai tlem tlem telh ve-in kan hmang thei ta tawk tawk a chauh a nih hi. Kan entawn mingo ho hian a ruk tak chuan min hmusit ngawt ang chu.
Chu mai a la ni lo. Khawvel hmun hrang hrang leh India ram mi lo zinte(tourist) hip kan tum danah pawh he rilru hian min la kaihruai thui lutuk a. Tourism lama kan hlawhchham chhan ber pawh hi he entawn culture vang hi a ni. Mahni hnam tihdan leh hnam ziarang hmusit a, mi hnam tihdan entawn hi an ropui thei ngai lova, hmuhsitawm mai an ni. Vanlalruati zai thiam ti em em khan Vanlalruati zai dan thiam a zir ve kha an ngaisang tawh lo ang hi a ni. Zinmite hipna atana ruahmanna kan siam vete hi a nuihzatthlak a sin. An ram aṭanga kan hnam ziarang rawn hmuh leh zir chak a, kan hnam ei leh inte rawn ei a in chaka lokalte kha kan hnam thil lo hlui ta lo chuan sap nial nual, Chinese nial nual leh vai nial nual chawhpawlhin kan lo hmachhawn a. Milem kan nihzia an hmu a, tlawh zui min chak ngai lovang.
Chuvang chu a ni ngei a, mingo emaw Mizoram pawn aṭanga lokal tawh phawtin kan ram hi mawi an tih thu hahipa an sawi lai leh zinmite hip nasa tura an ngaih thu an sawi vek lai hian ramdangmi lo zin hi India hmarchhak state-ah pawh kan nei tlem lawt lak zu nia. Hman lawka state puitling ni ve Sikkim te chuan khiah khiah an thleng a, min khum daih tawh. Mizo pi leh pute entawn tlak tak entawn lova an vun ngo vang ngawta kan ngaihsana sapho kan entawn luat avang leh kan hnam ziarang leh nunphung hloh thaka kan awm ta hi a la pawi ta zel a nih hi. Hei hi siapsuap leh puan venah kir leh ang u tihna lam a ni lo. Kan hnamah kan thinlung hi kir leh rawh se, lem changa hnamdang entawn lovin Mizo i ni tha leh ang u tihna a ni.
Hnam dang tihdan entawnin Pathian fak tur emaw kan ti tlat a. Kan zinga an rawn awmin hnam dang, hmun hla taka lokalte kha an chaw leh chawhmeh ei thin ang deuh ni a kan hriat lo hlui hram kan tum a. Keimahni Mizo kha kan Mizo hleithei ta thin lova, a lemin anmahni entawnin kan lo nung a, ngaihsan leh zah kan hlawh ta thin lo a ni. An tawngte thiam a tha a, an ziarang leh nunphung pawh hriat sak a tha, chu chu hriat zauna leh thil tangkai tak a ni. Mahse, an ziarang leh tihdan entawn erawh chuan tangkaina a nei lo. Tunhma a kan zir thin Mahatma Gandhi-a’n sap nunphung a entawn hlawhchham dan a ziah - Imitating an English Gentleman - kha kan chhiar a kan zir nawn fo a tul ngawt mai.
Mizote hian mingo bakah khawchhak lama Korean hote kan entawn nasa tih hi chu zak chung chung pawha sawi a ngai. Kan entawn duh tur khawpa zirna lama an lo beih nasatzia te, an taimakna leh thluak tha tura an thluak an lo sawizawi nasat ziate, khawvel daidar tura hrehawm an tawrhnate, an taimak leh tumruhna leh thawhrimna avanga an lo hausakna leh khawvela an vawk lallen theihna te tal hi chu entawn ila tha tur a ni a. A tam berah chuan an ze chhe lai, awmawl thei khawpa hausa tura an thawhrimna lam hre lova an awm no leh awl lai kan entawn tam hian min ti piangsual mek a. Korean film en tam vanga tuai/pherh pung ta nia sawite pawh hi kan awih rum rum dawn a lawm.
Mizote hian hnamdang kan zirin kan entawn lo tawp thei hauh lovang. An nundan thate chu kan entawn a nih chuan a tha e. Mahse, mahni hnam ziarang leh hnam nunphung thlauthla leh bosal thaka kan entawn zel dawn a nih chuan hnam bo zia tih loh theih a ni lo. Dik tak phei chuan kan hnam ziarang leh nunphung kan bosal mai a ni lova, kan ngaihsan hnamdangte ziarang leh nunphung tha lo lai hi kan zirin kan entawn zat zat emaw tih tur a ni a. Hei hi kan ram hruaitu hmasate leh sakhaw hruaitu hmasate thil lo tih dik loh a ni a. J.F. Laldailova’n Zosapte zotawng hman dik loh a thailan apianga Kristianna leh kohhran sawisel ang maia bei chiam thintute thinlung kha chu kan paih a ngai a. Insiamthat kan ngai a, kan insiamthat loh vaih chuan mi entawn ching hnam, milem hnam kan ni kumkhua ang.