Guest writer
HC Vanlalruata
THAWH TAM
Hman deuhah tawh khân India hmarchhak tân hunbi (time zone) hrang neih duhna lian tak khán hmarchhak bial a fan hneh viau a. Mahse, a tîra sawi lar deuh ber North East Students Organisation (NESO) taihmakna khan a peih lo san ta a, sorkar laipui-in a remti lo niawmin an sawi. ‘Time zone’ chungchangah hian sawi tur a tam thei viau mai a, India ram aia te zawk US pawhin hunbi hrang hrang a nei thluah a, khu khu an changkanna chhan zinga pakhat a ni thei ngeiin a rinawm.
Zokhawthar leh Gujarat a Kutch district a Sir Creek inkar hlat zawng sawi lo pawhin Aizawl khawpui leh Mumbai khawpui inkar hi a hla hle a, thlawhna-in thlawk vang vang ila darkar 3 leh a chanve vel hun kan hmang ang. Keini ṭhalai ni ve tawh vak lote’n mut kan tintuah tawh hun zan dar 8-ah hian Mumbai-ah chuan khua a la eng uau mai a, chhun lamah khua a lo lum bawk nen, bazar nuam tawk vel a ni. Chutiang khawpui nena hunbi kan inṭawm tlat mai hi chu hnathawhna hun kan neih tlemzia nen sawizawm loh chi a ni lo.
India ramin hunbi (time zone) khat kan hman avang hian hmarchhak state 8-te hian hun, sum leh pai leh thil dang kan hloh nasa êm êm mai niin mithiamte chuan an sawi a. Kum 2010 nimin ang huna K.C. Das Commerce College huaihawt, hmarchhak bial tana hunbi hrang siam chungchanga inrawnkhawmna a zu tel ka ṭhianpa leh nau ni bawk Lalmuanpuia Punte-in a ziah ka chhiar khan ka var hawk mai. Thawh hma a, hna tam zawk thawh pawimawhzia kan lo sawi ve ṭhinte leh sikul ṭan hma kan lo rawt nasat ve viaute nen khan a inzawm thuk hle bawk.
Mithiamte chuan ‘daylight saving’ an tih mai hi an ngai pawimawh em em a, mahse, hnam taima taka inngai ve ṭhin, Mizote hian thawh hma leh hnathawh hnem lam hi kan hawi ta lo em em mai a. Hei hi thil kan chîk tawk loh vang leh kan ngaihtuah chian loh vang a ni ber. Mizoram thlang lama awm zawk Bangladesh a chengte chuan keini aiin darkar 1 leh a chanve-in an sana an herh hma a, kan dep chiah Myanmar ram chuan keini aia darkar 1-in an herh hma bawk. February 2017 a Tahan khawpui a kar khat ka han cham chhung khan Zofate thawh hma zia leh hnathawka an chhuah hma zia a takin ka han hmu a. Sorkar chhe tak nei reng chunga an hausak chhan khi ka han hmu chiang hle mai.
Kum 2002-03 a Delhi-ah ka zin khan ka ṭhianpa Rajya Sabha MP chenna inah ka riak a. An fate kha zing dar 7-ah sikul an ṭan a, Delhi-ah chuan hma viu veu tak a ni. Kan MP nupuiin an fate chawchhun ei tur a siamsak lai khan khua a la thim viau mai. Mahse, chu chu an tuktin dan a ni. Keini a khawchhak lam fe a awmte’n zing dar 8 a sikul ṭan kan han dodal chiam chiam mai kha chu kan thatchhiat vang leh zing thawh hma kan hreh vang tih loh rual a ni lova. Zonu tam tak kha an inmualpho khawp mai.
Kan hriat ve phak chinah pawh Mizo nu leh pa bakah thalaite pawh an tho tlai ngai lova, ni chhuah hnu lawkah thlawhhma lamah an liam duak a; a taima leh thahnemngai zual phei chuan an thlawhhma kha an riahchilh rawt a ni zawk a. Khawvar hma atangin thim thak thlengin hna an thawk thin. Rambuai lai, High School leh College kan kal ve lai pawh khan keini ngial pawh kan veng, Venghnuai atanga mel kua leh a chanve a hla (kilometre ni lovin), Hliappui rama khuan-te-vikah thovin tukthuan bawp man hman turin kan che chhuak thin a. Kan tlai ngai meuh lo. Tunah chuan thil a danglam nasa ta hle mai.
Mizorama Mizote hi a hnungtawlh zawng hlir hian kan kal ni ber hian a lang ṭhin. Sikul ṭan hma, chu pawh zinglam dar 8 daih a ṭan khan dodaltu a ngah em em a, tuna sorkarna chelh ta MNF party kha khatihlai a sikul ṭan hma nasa taka dotu an ni. Dar 9 a sikul kan ṭan leh tak avang hian hmasawnna pakhatmah a awm lova, kan hnungtawlh fe zawk a. Tho hma tura inzirtirna dolet zawnga chet kha a pawi thui khawp mai.
Hlawhfa kan ruai ve nasa ṭhin a, Mizo ngei kan ruai bawk a. Mahse, sorkar pisa kal hun dar 9 an tinzawn ve tlat mai a, chu mai bakah sorkar pisa kal ṭhinte a hunah an thleng ngai lo tih an hre ve rán emaw tih turin dar 9 pelh fê-ah an rawn thleng a. Dar 10 hma chuan hna an thawk hman hrâm chauh a ni e – a tam ber chu. Chutiang a nih a hnu hmanah, chawchhun an fak hun chhung hi darkar chanve atanga darkar 1 zet leh a aia reite a ni a. Tlailam dar 4 a lo rîk tawh hi chuan an haw châk an kânglâng tawh em em a. India ram dan (labour law) anga darkar 8 thawk tur an nih thu hrilh chu thil nuam hnai tak a ni lo. Chuti chung chuan India ram pum chhût pawha nitin inhlawhfa hlawh sânna ber kan la ni.
Mizorama Mizo tam tak hi kan la tho tlai hranpa lova, nu leh pa, hnathawk ṭhinte phei chu zîngah an la tho hma tlangpui. Kalphung fel a awm loh avang erawh chuan a taima fâlin hna an thawk hnem hman a, taima lem lo deuhin an zing thawh hma an hmang ṭangkai lem lo thung. Zinga insawizawi leh mahni in leh a vel then faite hi hna ṭangkai tak a ni a, faina leh hriselna lama hmasawnna a ni bawk. Chutih rualin chuktuah huan siama chuta thlai chinte ṭha taka enkawl theihna hun a ni a, chu chu chhungkaw intodelhna thlen theitu a ni. Heta kan sawi loh pawh hi zingkara tih theih leh thawh theih a tam mai a, keimahni kan inruahman (organise) thiam leh thiam lohvin kawngro a su hle ang.
A hnam puma thil kan tih erawh chuan hei aia ṭangkai leh awmze nei zawk, thawk tama thawkchhuah tam zawkin kan kal thei ang. Tunhma aṭang khan zan lam kohhran inkhawm tihtawp emaw inkhawm ṭan hun tihtlai emaw hi kan rawt ve fo tawh ṭhin a, kan duhna chhan ber chu zana hnathawh rei a bikin, dawr hawn rei kan duh vang a ni a. Chumi-in a hrin tur chu hna thawh hunchhung rei leh sum lakluh tam zawk a ni. Dodaltu an tam hle na a, hri lengin min han tihbuai meuh chuan kum 2 zet kan inkhawm lova, hnialtute sawilawk anga rinna lama kan hnungtawlh chiam emaw, kan sual tak thut awm kan hre chuang lo chu a nih hi.
Kan kalphung hi nasa taka thlak a ngai hrim hrim a. Thawh tama hlawh tam zawnga kan inher rem a ngai a ni. Mizo tam tak Israel-ah an chhuk thla a, ruihhlo ngaite’n an ruihhlo tih an bansan chhan chu ruihhlo tihna hun nei lo khawpa hna an thawh vang a ni ber. Anni kalphung ṭha khu entawn tlâk a ni a. Thiam bik nei leh nei lem lo inhlawhfate pawh a darkar bi a kan inchhawr a hna kan thawh a hun tawh hle mai a. Chumi atan chuan hnathawhna hun (working hour) tam zawk kan siam hi a pawimawh takzet a ni.
India hmarchhak tan bika Time zone thlak hi sorkar laipuiin a remtih loh pawhin tih theih kan ngah mai. Kan state sorkarin huaisen taka thutlukna siamin ruahmanna felfai tak siam ta se la. A ruahmanna siam zulzuiin kan sana theuh kha darkar 2-in herh hma ta mai ila. Chumi mil chuan sikul leh sorkar pisa zawng zawng hi zing dar 7-ah (a tlai berah zing dar 7:30-ah) tan ila, chawhnu dar 3 emaw 3:30-ah pisa an bang ang a, School Education hnuaia sikulte chu chawhnu dar 1-ah emaw dar 1:30-ah. Zinga tho hma leh zualte chuan mi nawlpui aiin kan khaw-eng neih chhung hi an hmang tangkai leh zual ngei ang tih chu a chiang a, mihring thuhmun vek thei hek lovi.
Zing kara pisa leh sikul tan hma a hnathawhna hun tak tak insiam theih mang si loh leh tlailama awmze nei a thiltihna hman awm chuang si lova kan inrelbawl chhung hi chuan Mizorama chengte hian India ram state danga chengte hi hmasawnna kawngah kan umpha ngai dawn lo. A chhan chu hnathawhna hun nei tama thawk tamte hi thawk tlem zawk tan lehpelh chu sawi loh, umphak pawh thil theih loh hulhual a ni. Hna thawhna hun nei tam leh thawk tam na na na chuan hna thawhna hun nei tlem zawk leh thawk tlem zawk ai chuan a thawkchhuak tam zawk ang tih hi chu zir san vak ngai lovin kan hre vek a ni.
Pawimawh em em mai chu tunhma a intodelh leh hnam zahawm ni thin, Mizote hetiang a intodelh lo lutuk leh sorkara therhlo ilo zawng kan tam takna chhan bulpui ber hriat chhuah hi a ni. Thawh tama hlawh tam hawi zawnga kal tur chuan hna thawhna hun neih tam hi a pawimawh hmasa ber a ni a. Chumi ang bawka pawimawh chu hna thawhna hun tam zawk kan neih hmang tangkai tura ruahmanna tha zawk siam a ni a, chutah chuan a darkar bi-a hnathawh dan kawng kan dapte thlengin a tul ang.
Tunah hi chuan pisa leh sikul kan ṭan tlai avangin tul lovah hunk an paih nasa em em a. Zan lam inkhawm a tam avangin hnathawhna hunk an paih tam hle bawk a. Chutiang a nih lai chuan zai hup hup, lam hut hut, kan ram ei leh bar thawhchhuah tipung lo chi, mit leh beng titlai tur lam kan uar em em thung a. Thalai hnathawk theite’n an buaipui pawh hnathawh lam aiin zaithiam, hmeltha leh sek thlan tih vel a ni a. Lehkha zirte pawhin zirlai nih hrim hrim bak eizawnna tham leh chhawr tlak thiamna nei turin tih tak takna, taimakna leh teirei peihna an tlachham a. India ram pum huap zirna sang zawk zir tura inelna-ah kan lang thei tawh lova, hna lian tham chelh thei tura inelna-ah phei chuan tlangmi kan nihna a hlahthlem kan ni chung pawhin hei hi kan dinhmun dik tak chu a ni mek a ni.
Hawh u, hna thawk tam a thawk chhuak tur zawngin kan hun her rem ila, kan hna thawh dan pawh siam rem ang u. Thawk tam apiang hlawh tam theihna tur zawnga ruahmanna kan siam chuan he ram hi a dam ang a, he hnam hi a ding chhuak leh ang. Therhlo zawnga, puchuam tur zawn ngai lova zahawm taka hna kan thawh theihna tur chuan kan kalphung hi nasa taka tihdanglam a thlak a ngai tawh a ni. Thawk tam ila, kan hnathawhin lukhawng nei tawh teh se.