Guest writer
HC Vanlalruata
INFIAMNA
Infiamna a Asia khawmualpui ramte inelna ropui ber Asian games kha tam tak chuan hmuhnawm enin kan en ngei ang a, ram hrang hrang lawmman tangkapui dawn zatte chhut chik lem lovin kan en liam hlawm mai thei. Khawvel pum huap infiamna Olympic a ni emaw, kumpinu sorkar hnuaia lo awm tawh thinte inelna Commonwealth Games a ni emaw, Asian Games a ni emaw an lawmman tangkapui (medal) lak zat hian awmze thui leh thuk tak a nei a. Infiamna hi khawvel mihring theihna lanna leh inelna pawimawh tak a nih rualin hetianga thei bik ramte hi engang ram nge an nih a, eng ang hnam nge an nih a lang thin tih kan chhut hmaih mai thei a ni.
Khawvel pum huap inelnaah chuan Olympic hi a lian ber leh ropui ber a ni a. He intihsiakna ropui a tangkapui dawng hnem ber chu khawvela ram ropui leh hausa bera ngaih United States a ni ziah mai a. Commonwealth Games-ah pawh ram ropui leh hausa kumpinu (United Kingdom) chu a filawr hle a, Asian Games ah thung chuan Asia khawmualpuia ram ropui leh lian China chu a hmatawngah a awm thin. Hemi in a lantir chiang em em chu infiamna hi a pawimawh rualin infiamna leh kawng hrang hranga chungnung tur chuan ram ei leh bar leh sum leh pai dinhmunin zir a ngai a, sorkar inrelbawlna fel leh tha a pawimawh em em bawk a ni tih a ni.
Tun Olympics hnuhnung ber, kum 2016 a Rio de Janeiro (Brazil) khawpui a neihah khan US in tangkapui an la hnem ber a, Great Britain, China, Russia leh Germany te’n an dawt a. Kum 2014 a Glasgow (Scotland) a Commonwealth Games neihah chuan England-in hma an hruai a, Australia, Canada, Scotland leh India te’n an dawt a. Kumina Jakarta (Indonesia) a neih Asian Games ah chuan fâl takin China in hma a hruai a, Japan, South Korea, Iran leh Kazakhstan te’n an dawt a ni. Asian Games-ah hian khawvela mihring tam berna rama China dawttu India hian China chu sawi loh ram tam tak a phak lova. Hei hian mihringte infiamna kawnga theihna a inelnaah hian tam ringawtin awmzia a nei lo tih a hriat hle a, a chunga awm thinte hi he ram (India) aia ram te leh mihring tlem zawk vek an ni. Sap hovin quantity aiin quality a pawimawh an lo tih hi a tidiktu pakhat a ni.
Khawvelah hian infiamna chauh lo pawh mihring inelna hi a hnam leh a ramin neih a ni thin a, infiamna anga khelmuala inkhel kher lo pawhin inelna hi chu englai pawhin a awm reng mai. Inelna hi a chang chuan inerna-ah changin indona-ah a chang bawk thin a. Khawvel ralmuan lai ber pawh hian engemawti kawng tal hi chuan inelna hi tawp-in-tai awm lovin a thleng reng a. “A ruh no no chhuakah” (survival of the fittest) hi engtik lai pawha mihring tung chhova kal zinga tawp thei lo, ramhnuai ramngaw a nungcha dangte nunah pawh paih theih hauh loh chu a ni.
He intlansiakna, a ruh no no nek chhuah an nih a, a chhel chhel, a chak chak leh a thiam thiam an dinchanna khawvelah hian kawng hrang hranga inelna hi a awm reng a, a la awm reng dawn. Khawvel ram ropui leh a hnufum deuhte pawh hi inelna muala rawn pen chhuak vek an ni a, an el a inang lova an inelna a inchen lo mai chauh a ni. Buh thar tam, thil siam chhuah tam, thil thar leh siam chhuah thawn chhuah tam, hausak, ralthuam neih that leh sipai neih tama intlansiakna hi tawp-in-tai awm lo khawpa intlansiakna kumhlun a ni a. Infiamna hi ram ropui, hausa leh chak tehna pakhat ve chauh, khawvel ram chak inelna peng pakhat chauh a nih chu.
Sawi tawh angin khawvel pum huap emaw, Commonwealth huap emaw, Asia khawmualpui huap emaw a inelna-ah hian vanneih chu a awm thei teh meuh mai a, mahse, hausak leh ram inrelbawlna tha hi a pawimawh tih a lan chian em emna chu ram hausa leh ropui apiang infiamna lamah pawh a hmatawnga an awm hi a ni. A ni a sin - kan Mizo thalai zinga football thiam tam tak chu an inkhelh zawh chiaha lung emaw thing pu leh mai tur, nitina inhlawh an nih chuan hma kan sawn dan hi a ropui tak tak thei ngai lovang.
Mi ram infiammite chu an naupan tet lai aṭanga an thiam leh theih tur zawng tih tak zeta zir chhova, a zirtir thiamin an enkawl seilen chawt an ni a, chutianga ti thei tur chuan sum a ngai a ni. Infiamna hi taksa leh rilru hriselna atan a tha em em a, mahse, eizawnna tling tur leh hausak pui turte, ram aiawha khawvel infiamna tuala chhuak tur meuh chuan hmabak kan la ngah em em a, vannei hlauh an awm pawhin an daih rei thei lo. Tei rei a ngai a, chumi tur chuan sum tlakchham loh a ngai tlat a ni. Kan ram ei leh bar leh sum leh pai dinhmunin a tlin si lohva infiamna lam kan uar lutuk chuan hmasawnna inbuktawk lo (lopsided development) a ni ang.
Mizoram hi ei leh bara intodelh lo, thla 2 vel ei chauh thar si a infiammi lar tak tak kan neih hi thil inhmeh lo a ni a, khawvela International Monetary Fund (IMF) leh World Bank sum ba tam ber Mexico rama khawvela hausa ber a lo awm ve ngawt ang deuh kha kan ni ang. A pawimawh hmasa ber chu ei leh bara kan intodelh hi a ni phawt e, ti ta ila, chumi rual vek chuan kan hriselna leh zirna kalphung hi a pawimawh em em bawk. Hnam hrisel lovin hna an thawk tamin an thar chhuak tam thei lova, dam lo mu tlawn rengin hna a thawk thei lo. Chutiang chiah chuan zirna rah chhuah thiamna tel lovin tihrawl ngawtin hma a vai kuak tak tak theih tawh loh, intodelhna tur chuan hriselna leh zirna nena a kalkawp a ngai tlat.
Infiamna-ah ngat phei chuan a ni zual hle. Hrisel tha lo chu infiammi tha a ni thei ngai lo hrim hrim tih kan hria. Chumi dawtah chuan kan football thiam tak tak leh infiamna kawng danga thiam leh theite pawhin harsatna an tawh tam ber chu midang nena inbiakpawhna tawng thiam chungchang a ni a. Chumi piahah chuan hnamdang zinga chawr chhuak tur chuan thluak that a ngai a, mi zawng zawng hi pianpui thluak tha nei kan ni vek lova, zirna tha erawh chuan kan thluak hman danah hmasawnna min thlen thei.
Sports chungchangah hian tuna kan Sports Minister hian football khelmite leh infiamna dang danga inhmangte tan a thawk tha hle mai a. Football leh hockey tan phei chuan khelmual tam tak chu phaitual hnim lem phah a ni tawh a, thil dang atana hman phal loh mualzawl kan nei tam ta mah mah niin thenkhat phei chuan an sawi. Khelmual leh stadium tha neih kan duh rualin thangthar inzirna (practise) na tur khelmual tam tak kan mamawh a, kawngpui leh lirthei veivahna kawng zau deuh laia inkhel lo tur hian siam dan a awm ang tih a rinawm.
Engpawhnise, hmasawnna hi a kai rualin a kal rual tur a ni a, a hnufum leh bai bik a awm chuan a dik thei lo. Inlaichin vek a ni bawk. Buhl eh bal leh thlai thar chhuak tam ngawt mah ila a phurh chhuahna tur kawngpui tha kan neih loh chuan a ho der a, kan buh leh bal thar sawngbawlna atan tui kan mamawh angin kawlphetha pawh kan mamawh tel. Chutianga inlaichin kual vek chu a ni. Infiam thei hi tam viau mah ila, kutdawh hnam, ram intodelh lo kan nih chhung chuan kan hmasawnna chu a khingbai hle ang a, zah kan phur ngai lovang. Hmasawnna hi khingbai taka a kal chuan thil pawi a thleng zawk fo.
High School kan kal lai khan zirtirtute’n kan puitlin huna nih kan tum min zawt thin a, keini kohhran sikul (Synod High School)-a kal tam ber kha chuan pastor nih an tum ni ta-in ka hria. Pastor leh missionary hi ni ta vek ila eng hnam takah chhuak ang i maw? Pastor leh kohhran upa hi in tinah awm ta mai sela an thusawi ngaithlatu lam kan baihvaizia tur chu sawi loh an hlawh tur thawhlawm a buaithlak khawp ang. Chutiang chuan doctor leh engineer hlir chher chhuak sikulte hi sikul tha-ah ram changkangah chuan an ngai lo. Khawtlang tana thawh hlawk, thiamna leh tuina hrang hrang nei chher chhuak tam thei kha zirna in tha a ngaih a ni.
Chutiang chiah chuan infiamna lama kan tui a Mizo thalaite hian hmasawn kan tum a, hmasawn tir tuma sorkarin hma a laknaah hian NLUP, NEDP , MIP leh SEDP piah lam deuhva ruahmanna kan siam a ngai a. Hnam intodelh leh sum ngah kan nih chuan kawng hrang hrangah ‘automatic’ in hma kan sawn mai ang. Hmasawn tur chuan ruahmanna tha leh rin tlak a tul a, hriselna leh zirna kalphung a changkan’ ngei ngei a ngai bawk. Hmasawnna kai rual hunah kawng tin renga hmasawnna hmel kan hmu chauh ang tih hi zawlnei lo tan pawh sawi ngam a ni.