Guest writer
HC Vanlalruata
HRIPUI DONA SUM
Indopui I-na rêm hnu a hritlangpui (influenza)/(Spanish flu) hriléng leh zawnghri lêng ni a an sawi kha, a tak a khawvel huap hrilêng zinga Mizote’n kan lo hriat ve leh, na taka min nghawngtu awmchhun a ni ber a. A dang hi sawi tur ting chuan awm mahse, entirna’n Dengue te pawh hi Mizo zinga vei an awm chungin, thihpui lam hi sawi tur an awm lem loh avangin tuna Covid-19 hripui lêng ang taka kan ţihkhai leh kan hlauhva, kan buaipui hi Mizote khawvel mual éng hmu phaka kan dah chhuah ve hnu-ah a la awm lo. Chutiang chu a nih avang chuan kum 1966 a inţan kan rambuai lai ang mai khan kan inkharkhip a, rambuai chhah lai ber pawha heti chen chen kan tih ngai loh Biakin thlengin kan khar hial a nih hi.
Tuna kan harsatna leh tawrhna hmachhawn mek hi khawvel mual enga kan chuanchhuah ve hnu a Mizote’n a hnam puma kan tawrh nat ber a nih em loh pawhin, min tithlabár bertu leh kan nun pawh nghawng na ber a ni hial mai thei e. Kum 1958-a Mautam kan tawrh khan Mizo mipuiin tihtheih kan nei tam lo hle a, India sorkar aiawha min awptu Assam sorkar-in min enkawl ţha tawk lova hriatna avangin, India lak aţanga inlâkhran duh a zalenna sual hial a hring chhuak a. Tuna kan hripui lêng zet hi chuan Mizoram mai ni lo, India ram bakah khawvel ram hausa ber ber pawh a zuah miau lova, a khawvel pum buaiin kan buai a, kan inkharkhip ţhup mai a nih hi.
Ram changkang leh thil siamchhuah hmanga sum siam tam ram an buai hle mai. Thil siam chhuahna (industry) a châwl ţhuap a, hnathawk zawng zawng an châwl a. boruak, tuifinriat leh khawmuala inkalpawhna a châwl ţhuap a, sum leh pai inbanlehna dawrpui (stock exchange) te a reh vek a, intâwllénna leh sum luh leh chhuahna atana ţangkai, zin mite kal vel zawng zawng pawh a châwl ţhuap mai a ni. Hetiang a nih avang hian sum leh pai siam kawnga thawk nasa apiang a nghawng na tih loh theih a ni lova. Khawvel ram hausa US leh Europe ramte pawh an che thei lova, Indi ram pawh a sum lakluh a tlahniam nasa a, kawng hrang hrangah sum a hloh nasa hle bawk.
Mizoram hi mahni a sum thawhchhuah nei ve tehchiam lo, mipuiin ‘indirect tax’ kan chawi hmanga India sorkar a thawhlâwm zu thawh ve chauh kan ni ber a. Kan kumtin sum ruahman (budget) pawh India sorkarin a rawn tum deuh vek a ni. Thawhchhuah nei vak lo na ná nà chu, chuti thut chuan kan sum dinhmun han chhe leh chuang vak tur a awm hranpa lova, mahse, kan sum hmuhna ber, India sorkar sumhnar a kang zel a nih hi chuan kan chan hian mai-an chan pawh a tluk lo thuai ang tih a hlauhawm hle. Kan sorkarin sum a hmuhna lian ber chu sorkar laipui chhiah khawnkhâwm aţanga chanpual a neih leh GST a state chanpual bil a ni ta ber a, chu ber chu khawnkhâwm tur fumfé a awm tak si loh avangin kan hmabak hi a éng lo hle a ni.
Hetiang hun hi sorkarin sum ruahman leh hman kawnga fimkhur taka thil a tih hun a ni. Dik tak chuan kumin February thla a kan Assembly-in kumin sorkar kumthar budget tur a pawm tákte pawh kha, ruahman ang leh awmze neiin a hman hleih theih ta lova. Hmasawnna ţhan a ţhu a, he hripui lêng dona leh kan pûl puk tur venna lama sum tam zawk hman a ngaih tak avang hian, ruahmanna leh ngaihtuahna thar hman a ngai ta a nih hi. MNF sorkar hi a zâwna vawihnih a sorkar hunlai khan Mautam a thleng a, sorkar laipui aţangin ţam dona sum a lo lut hnem a, mahse, kha’ng sum kha dik lo taka hmanga chheprelh a puhna avangin Mautam rêm kum khan an sorkar kha a rêm ve nghal a, mawng sawh dawtin an tla a ni tih kha an hriatreng a ţul hle ang.
Tun dinhmunah pawh hian sorkar hian sum tam tak awm anga sawi lovin Mizoram, sum dinhmun diktak leh sum lo lut tur kan neihte, kan neih tlem leh tam te hi puang chiang sela. Mizote chu khawtlângah pawh ţanpui ngaite ţanpui ţhin hnam kan nih avangin, sorkar hian sum leh pai lama ţanpui a ngaih phawt chuan sorkar chhawr ţangkai ve ngai reng reng lote hi a pên chhuak hmasa an nih ngei a rinawm a. Sorkar sum, duh duha khawih phate hi an ipte a thûk viau zawk tih pawh kan hmu mek chu a nih hi.
A pawimawh hmasa chu sum dinhmun puan chian a ni a. Chumi dawt lehah chuan hripui dona leh invenna sum senso a tam dawn avangin, (cheng tam tak hmanral a ni tawh bawk a) sorkar hian inrenchem lam a kalpui vat a ngai a. Hun pangngai a sorkar inrélbâwlna atana ren baksak lova budget sum hman ang chi kha tihtawp a ngai a, nawmchenna ang rawngkai atan a sum ren tum lo sorkar hnathawkte hrêk nghal an ngai bawk. A tawi zawngin - nasa taka senso tihtlem a ngai a ni. Chutianga inrenchemna kalpui a nih loh chuan hripui dona leh invenna atana sum hman kawngah, eirûkna kawngka zau takin a inhawng dawn chiang a. Mi pâurâu leh pamhamte sum siamna tur kawng kan siamsak mai ang.
Hei bakah hian sum hmanna hi mitin hriat theih a pholan zel a ngai a. Puanhnuai thil leh tute’n emaw hlawkna atana lo hmang ni awm a rinhlelh awm lo tur khawpa kalpui a ngai a ni. Sorkar hnathawk an ni emaw, khawpui leh thingtlang lama hripui darh tur venna kawnga thawktu, task force te sum hman emaw hi mipui hriat tura chiang tak leh kimchang taka puan ni se la, ruahmanna siam a nih pawhin inrualkhai vek tura tih ni se. Entirna’n inkhunghranna hmuna awmte mi pakhat ei tur, nitin a cheng 300 a nih lai a ei chhe deuh leh ţha deuh awm ang chi pawh kha enfiah a siam dik zung zung a ngai a, khami kârah khan thil diklo a inzep thuai theih avangin a venna lam leh a endik bakah vil zui a pawimawh em em a ni.
Ram hruaitute’n he hripui dona lamah hian hma an hruai dawn emaw tih laiin Mizote’n kan thiam pangngai CM Relief Fund a sum thawh aţangin bul kan ţan leh pek a. Kan thiam zawng a ni bawk a, mimal leh pawl, kohhran hrang hrangin an chhûnglut ţha leh hle mai, a vaibelchhe tel tak tak a tling tawh a ni. Engpawhnise, tunah kan ram hruaitute an lo pên chhuak a, an hlawh aţanga hripui dona leh a darh tur venna lama sum tam tham an thawh ta hi a lawmawm hle a ni. Anni hian hetianga an hlawh aţanga sum an thawh bakah hian an bial chhunga hman tur bika sorkarin a ruahman sak pawh an thawh dawn ni awm tak a ni a, a lawmawm hle mai.
Sorkar sum bâwm aţanga thlatin hlawh la, sorkar chhawrtu ber kan sorkar hnathawkte’n thawh an hreh ni áwm a lang thei a thil a awm hi a zia lo hle mai. Sorkar hnathawk hotulú te’n a tira an kalpui fuh loh satliah a nih chuan siam rem leh mai theih ni turah ngai ila. Chutilo chu kan kumtin budget an kuta lut tam berte hi an ipte a thûk viau chuan an rawngbawlsak mipuite hian kan dem hle ang. India ram hmundang a sorkar hnathawkte anga Income Tax tam tham tak chawi ve lova, an hlawh zawng zawng pumhmawm an nihnate, sorkar laipui leh state dangte aia hlawh tam (an tlukpuite nena khaikhinin) an ni hlawm tihte bakah state dang ngaihtuaha lirthei leh sorkar thil hman kawngah pawh phalrai sak an nihna hi hrerengin, thilphal takin anmahni himna tur (ve tho) atan hian thawh ve teh se.
Chu mai a la ni lo, thingtlânga awm, an tu leh fate pakhat talin thawk ve hlauh se tia chilpût a sorkar hna thawk neih ve chak em em chunga, a sûr a sa hnuaia kâwla ni chhuak chhiara an fate mual-éng hmuhphak theihna atan bei, kuthnathawktu rethei té tè te chuan an Mizopui, khawpui a chêngte min ţanpui duhna thinlung an nei a. An duhna chu a tak a chantirin an thlai leh thei tharte chu anmahni ngeiin lakhâwmin a thlâwnin khawpui a awm, (sorkar hnathawk tiamin) min hlui a nih hi. Mizovin ‘kamding’ kan tih mai, thlatin a hlawh ţha em em là te hian naupang té tè, an khâwlbáwm chhukeh a, an khâwl sa zawng zawng, an neihchhun pawh hripui dova thawktute tan an hlân a ni tihte hi hrereng teh se. Hetiang hi hre duh lova an uipui chuan an la zak hle thei tih inhre bawk sela.
Kan sorkar hotute hian sum hi a harsa a nih chuan, a harsat dan hi mipui min hrilh chiang sela, chhiah hrang hrang petu mipuite hian sorkar hi sum harsatna tâwk lo leh sum tam tak hman tur nei anga kan ngaih tlat chuan, an tan pén chhuah a sak ang a, ţul pawh an ti hranpa lovang. Kan dinhmun dik tak hriat, inrenchem, engkim langtlang a sum hman dan puanzar hi tuna kan mamawh chu a ni a. Rinhlelh tur awm hauh lova sum hman dan mipuiin kan hriat zel chuan, mahni inţanpui tur a nih bawk dawn avangin, hripui dona tur sum thawh tur hian tumah an tlanchhiat a rinawm loh a ni. Chuti lova tute’n emaw an lo chheprelhin hlâwkna atan an lo hmang leh mai mai dawn ni a rinna an neih chuan, thawhlawm bâwm a thlâk lam an phur hauh lovang.