HNAMDANG VULH

Tunhma aṭang tawhin income tax Mizote’n kan chawi ve loh remchanga la a, hnamdangin Mizo hminga chhiah an awlruk (tax evasion) chungchang hi kan lo buaipui tawh ṭhin a. Tlangmi ni ve lote tana income tax chawi natzia hi ka hre pha ve bawk. Chutiang a kan Mizo milian, ram hruaitu lawk leh sorkar thuneitu liante’n ‘vai’ kan tih maite chhiah awlruk theihna kawngka an hawnsak thu kan ziah avangin SENHRI kartin chanchinbu a thawk mi 4-te khan kum 1996-97 khan cheng vaibelchhe 50 ṭheuh chawi tura Calcutta High Court-a khin hial kan tawk tawh a ni.

Mizote hi tlangmi (scheduled tribe) kan nih avangin chutiang mite awmna hmun (scheduled/tribal area) a kan awm chuan officer hlawh hnem tak pawhin income tax an chawi ve lova, tribal area pawna an awm erawh chuan an chawi tho thung. Vai-in bank-a account an hawn chuan an pawisa dah zat aṭang khan chhiah chi hrang hrang an chawi tel bawk a, Mizote erawh chuan bank-a kan account a pawisa kan dah aṭangin hetiang chhiah hi kan chawi ve lova. Chuvangin Mizote (tlangmite) bank account hi an leisak thin tih leh fimkhur tura ngenna pawh tunhma deuh khan Police thuchhuahah kan chhiar thin kha.

Tlangmite hming hmanga phaimite’n sumdawnna an kalpui hi dan kalh a ni hrim hrim a, chu chu ‘benami trade/transaction’ tiin an sawi a. A neitu leh hlawkna teltu diktak zawkin midang hminga a sumdawn hi danin a khap tlat a ni. Kum engemawzat kalta a minister pakhat, a minister chhunga eiruk kawnga fihlim taka mipuiin an ngaihin ka bulah ngei a sawi chu, “Jain-a te nena inthurual loh chuan minister eiru duhte pawhin tam tham leh hlawm lian a eiruk theih loh,” tih a ni.

Hetiang hian kum tam tak kalta aṭang khan Mizorama thiltithei chinte chuan vai sumdawng leh contractor/ supplier-te nena hnung thak inhiahtawnsakin (quid pro quo) sum an lo siam tawh thin a. Chuvang chu ni maw – ‘Mi ramah chuan sumin kawngpui an siam a, Mizoramah chuan kawngpui hmangin sum an siam,’ – tih thu hi a lo chhuah tak ni? Hei hi mipui nawlpui hian hre thuk lem lo mah ila, rinhlelh rukna chu kan neih a rinawm a, ngawih lam erawh kan thei khawp thung mai. A tam tham tawh a, kan ram hmasawnna thanmawhbawk lian ber a tling.

Tunlai a kan sawi luih luih, dan anga thil a kalpui theih loh avanga khilam atanga Mizorama thil lo lut thinah hian kan state pawn mi hnamdangte ipte a puar nasa tih hi hai rual a ni lo. A nihna takah chuan Customs department hnathawkte bakah ramri a sorkar mi an dahte hian kuhva ro chauh ni lo, pheikhawk, thawmhnaw leh thil dang hmanga khilam aṭanga bungraw han late hnen aṭang hian hausakna tham tak meuh meuh pawisa an lo la tawh thin tih hi a takin ka chian tawh a.

Chutianga kan Mizopuite hnen aṭanga official-a an thuneihna hmachhuana sum chhuhluitute zinga tam ber chu Mizoram pawn mi an ni a. Kan Mizopui sumdawngte’n thamna an pek pawisa tam tham tak chu state pawnah kalin miin hausak na’n an hmang hem hem mai a ni. Mahse, chutianga kan Mizopuite dan kalh leh hlemhle taka cheng tam tak laksaktute ai chuan kan Mizopui sumdawngte chu kan haw ta em em mek a nih hi.

Aizawl khawpui chhungah ringawt hian insakna bungraw dawr engzat nge awm ang a, phailam atanga lakluh nepnawi dawr engzat chiah nge awm ang tih hi hriat mai a harsat a rinawm a. Central YMA leh helam ngaihventu pawlte chuan za zela 90 vel zet hi Mizo hminga dawr hawng, mahse, a neitu diktak chu khulam mi vek niin an sawi a, Mizo hmeichhia, hnamdang pasal nei pawh ni lo, hnamdang sumdawng, Mizo hming leh phena sumdawng hrim hrim an ni tihna a nih chu.

Hnamdang, khulama zawm neite chuan thil pawh an zuar/ hralh tlawm thei zawk fe zel a, a chhan tam tak zingah a hlawma awlsam taka an lak theih avang leh income tax an awlruk vang ni berin a lang bawk. Hetianga vai sumdawngin an thawhpui Mizote hian thawk lem lovin pawisa chu an dawng a, Mizo hnam tana an pawikhawih pawizia erawh chu an hre pha kher lo emaw, an pawiti lo emaw a nih a rinawm. A chhan chu Mizo thenkhat hi kan paurau tawh khawp a, ‘khehpuam’ an tih mai, thalai suat vak theitu ruihhlo hlauhawm siamna hmanrua (precursor) hmanga dan kalha sumdawng pawh sual do ber awm anga awm an zak tawh miah lo.

Mizoram chhunga vai sumdawng thurualpuitu kan Mizo puite hi Mizoram hi ei leh bar/sum leh pai lama chimralna (economic assimilation) hawi a thawhhlawk tak an ni mek tih hi an inhre lo a nih loh pawhin tangka sum ngainat avangin an hre duh lo a ni ngei ang. Chubakah chuan ‘benami’ a ni a, ram dan (law of the land) kalh a ni tih a hre lo emaw, hre reng chungin sum awlsam hmuhna atan an hming/ dawr an hawhtir ta mai a ni thei. Chumi piahlamah chuan sorkar laipui pawi nasa tak sawina chhiah awlrukna atana hre reng chunga an hming hawhtir an nih chuan na taka hrem theih an la ni zui.

Hetianga kan sawi avang hian a tak tak a hnamdang (vai) an hnuai a inhlawhfa a chhawrte kan hmer tel hranpa lova, chutiangte chu an hna an thiam phawt chuan chhawr pawh a tul chin a awm ngei ang. Chuti chung pawh chuan a theih hram chuan kan state chhunga kan sum thawhchhuah hum turin ram leilung fate chhawr hram hrim hi intihhmuh atana thil tha tak chu a la ni fan. Chutiang tur erawh chuan Mizote ngei hian taimak kan mamawh a. Dawr lian tham deuh leh workshop ang chite, showroom leh a dang dangah hian Mizo hnathawk aiin hnamdang hnathawkin hun an vawng dik zawk a, an hna-ah an inpe zawk fo mai hi siamthat a ngai hle mai.

Hlawhfa atana chhawrah pawh kan ram leilung fate ngei kan inchhawr theihna atan kan zavaia tan lak a pawimawh tawh a ni. Kan hnathawh dan phung (work culture) fel lo, zelthel leh min ruaitute zah lem lova kan khawsak chuan mi tam takin hnamdang rawih an duh zawk mai dawn a, an duhzawk mek bawk tihte pawh hi hriat a tul a. Chutih mek lai chuan kan Mizo nula leh tlang thenkhat mimal enkawl company leh bank a thawk, anmahni dawrtute ngai pawimawh a tanpui peih leh hawihhawm, an hna a inpe takte hi hmuh an nuam a, thil lawmawm tak leh hmasawnna ropui tak a ni.

Tuna kan kalphungah hi chuan Mizorama kan sum thawhchhuah tam ber hi kan state chhungah che kual vel (circulate) lovin phailamah a lut thla hiau hiau reng mai a ni a; a tuartu chu keini bawk hi kan ni. Mizo thenkhatin an phena hnamdang an sumdawntir piah lamah kan sorkar thuneitu tam tak hian hnung thak inhiahtawnpui atan Sande Sikul-a an thutpui ni lo khulam mi contractor leh supplier hausa an thlan zawk avang hian kan ram hi a chhe mek reng bawk. Mizo supplier aia duhsakna uchuak tak pe a, an hnathawhna senso tur za zela 95 velte hna an thawh hma hauhva sorkar department-te’n an pek hunlai phei kha chu tah tichhuak a ni.

An hna a that phawt chuan hnamdang hnathawktu company-te hi iai ngawt chi a ni hranpa lova, sorkar laipui hnuai a hnathawh chungchangah phei chuan state sorkar a thu viau lo thei. Mahse, kan sorkar department hnuai a hna lian tham leh sum hrawm na tham thawk ngei ngei hnamdang mite ngam lova, an thawk tha lo tih hre chung pawha hna dang kan pe zui zel hi chu eirukna a vulh len piah lamah ram leh hnam hmelma nih pawisa lote thiltih a ni. Hna thawk chhia apiang hian an hna viltute tlawnna atan sum an ui lova, chuvang chuan kan rama lei dawhte a chim rum rum a, kan kawngpuite a chhe em em mai thin a nih hi.

Haw haw leh rik hut hut a thil nawr chauh thiam, kan ram leh hnam dam lohna thlentu dik tak chik taka chhut thleng pha lo leh thei lo, engkim mai rilru phurna (emotion) hmanga hmachhawn kan la ching tlat mai hi kan thanmawhbawk leh kan pawnlawi dan thukzia lantirtu diktak pakhat a ni. Kan ram leh hnam hmabak leh kalsiam tur hi fim taka ngaihtuah a, nu but lova chik taka ngaihtuah a thutlukna siam hnu a thil kan tih thiam hun hi a nghahhlelhawm tak zet a ni.

He ram leh hnam hi sapho emaw, vaiho emaw leh kan thenawm state a chengte’n min rawn siamthatsak dawn lova, kan ram leh hnam siam­that kawnga mawhphurtu chu keimahni chauh hi kan ni. Politi­cal party avanga Mizo theuh theuh, chhungkhat hnai thleng inchem­har duh khawpa a kan inthen­darh dan te, Kristian veka inchhal si, a mihring awmzat chhut a kohhran ngah ber kan han ni mai te hi ngaihtuah chian a va ngai em! Engkim mai politics tarmit atanga thlir a, kan awmna koh­hran pawmdan zawn atang veka ngaih­dan siam kan nih chhung hi chuan he ram hi kan tidam ngai lovang tih hi a chiang em em a ni.