Guest writer
HC Vanlalruata
KAN DARTHLALANG
WhatsApp Group pakhat, keimah chauh Mizo ka awmnaah hian India ram intodelh loh chhan leh US dollar laka India pawisa (rupee) a hlut loh em emna chhan, a hlutna a hloh zel tur thu an sawi a. Chutah chuan a chhan ber ni a an sawi chu India rama tlema inti changkang deuh zawng zawng hian mahni ram thar chhuah hman leh hak tum lovin ramdang siam hlir an hmang a. India ram chhunga ei leh in tur leh silhfen, a hak leh a bun chi zawng zawng, bakah electronic hmanraw hrang hrang, mobile phone thlenga ramdang siam deuh hlir kan hman avangin India pawisa hlutna hi a tlahniam zel lo thei lo a ni an ti.
Ram chhunga pawisa leng vak hi a pawimawh em em mai a. Mi pakhat thuziah hian a tilang chiang hle awm e - “Kenya rama khaw pakhat, rethei leh a michengte pawh leiba ngah tak mai-ah hian khualzin pakhat hi lutin an khua a khualbuk (hotel) awm chhunah chuan a va teilut a. Dollar 100 tlang hi hotel neitu dawhkanah chuan dahin an hotel pindan enkual turin a kal ta nghal a. Chu veleh chuan hotel neitupa chu dollar za tlang keng chuan a tlan chhuak a, a hotel-a sa (meat) rawn pe thintu pawisa a bat chu a va rul a, a let lehnghal a. Ran talhtu chuan a ran talh thin a leina ranvulhtu hnena a ba rulhna’n a va pe ve leh a. Ranvulhtu chuan ranchaw a leina atana a sum bat chu ranchaw zuartu hnenah a va rul leh a. Ranchaw zuartu chuan sum fai a neih mai lohva a ba thlauva a dawr thin nawhchizuar hnenah a ba chu a va rul leh a. Chu nawhchizuar chuan amah dawrtute’n an dawr theihna atana hotel pindan a hman man ba chu hotel neitupa hnenah chuan a va hlan leh ta a.
“Hotel neitupa chuan chu dollar za tlang chu khualzinpa dahna dawhkanah chuan a dah let leh fel hman chiah tihin khualzinpa chu a pindan en kual zo a lo chhuak ve chiah a, a duh ang pindan a hmuh loh avangin a dollar za tlang dah chu la letin chu khua chu a chhuahsan ta a. Hetah hian kha dollar za tlang an lo dawn diat diat avang khan tuma’n sum leh paiah hlawkna an nei lova, mahse, he khua a leiba nei mi 5 chuan an leibat an tlak fel a, beiseina thar nen khawvel an hmachhawn leh thei ta a. Hei hi economy kan tih mai, tunlaia thil awmdan chu a ni,” a ti a lawm!
Kan hriat ve phak hla phuah thiam Zirsangzela Hnamte khan ‘Darthlalang’ tih hla kha ngaihnawm leh ril deuh maiin a phuah a. Kha khan he hringnun hi a va han pholang chiangin kan nihna dik tak ni lo anga lan kan tum nasatzia hi a phawrh chiang hle mai. Mizote hi kan ni zual bik em maw ni chu tihpalh awl a ni. Kan retheih leh bakberhziate, kan dinhmun tlakbalzia leh chuti chunga ngaihngam taka kan la hawi velh velh maite hi kan hmaah kan lan dan diktak lanna darthlalang hun ni sela chuan kan boruak hi a inlet mahna.
Kan ram leh hnam dinhmun lanna darthlalang chu kan hmaah hian i’n hung ang hmiang. Mizoram hian kan ei leh in, silh leh fen leh nitin mamawh bakah thil zawng zawng deuhthaw hi kan state pawn aṭanga kan lakluh a ni a. Vairengte Police check-gate a an thil chhinchhiahna khu zuk en ngat mah teh u, Mizoram aṭanga chhuak ve chhun chu sawhthing leh iskut tam vak lo a ni ang a, engemaw laiin hmarcha ro a chhuah ve bawk a, chubak Mizoram aṭanga Vairengte kaltlanga kan thawn chhuah dang zawng leh a tam ber chu thirchhia, belchhia leh bottle ruak a ni thin. Mau kan thawn chhuah lai (mau mahal hunlai) lah khan sorkara pawisa tlemte chhunglutin state pawna hnamdangte khan an duh zat zat kha lui dungah an tawlh thla mai a nih kha.
Mizorama kan thar chhuah ve chhun chhun pawh hi a nih ang ngai ngaia state danga hralh bak hi kan la thiam meuh lova. Entirna’n a hma a kan sawi tawh ang khan heti khawpa mau leh rua ngah si hi Panchgram a Hindustan Paper Corporation in lehkhapuan siamna hmunpui a hnamdangte ken thlak tir bak hi kan thleng hlei thei meuh lova. Thil reng reng a hlutna belhchhah tura sawngbawl phawta hralh chhuah, saptawng taka ‘value added’ an tih mai, kan rama pawisa tam tham deuh chamban’ theihna tur tala ruahmanna siam kawnga tlakchham kan nei lian lutuk hi a pawi a, a la pawi dawn chauh a ni.
Mizo tam ber huat zawng tak sawi chhuah a ngai leh thin. State puitling ve riang ruang, hnam khat inti ve ngat, kan eizawnna hlawk leh hlawk loh leh kan sum lakluh zat zawng zawng sorkar hnathawk, mi za zela 5 chauhte hlawh lak huna innghat nih hi thil zahthlak tawpkhawk a nih laiin zahna chang hria chu kan tlem khawp mai. Mipui tam ber retheihna ram hi ram ropui kan hre ngai em? Chawm bawka, hawp bawka daibaw thei bawkte an vawk-lal-len a, Lalchungnunglura ni mai awm khawpa an hmai a zangthal mek lai hian anni ang phak ve lo ho pawh hi tlemte tal neih belh duh vanga zahawmna hralh duh kan tam viau ta mai. Tam tak neite’n tam tak neih belh zel an duh a, tlemte neite pawhin tlemte tal neih belh kan duh a, kan duhnaa khua kan hmu ta meuh lo hi a buaithlak leh a pawi lai tak chu a ni.
Kan mamawh leh duh, leh chak zawng kan thliar hrang thiam hleithei lo hi mirethei leh pachhe ngaihtuahna aṭanga chhuak ni awm lo tak a nih laiin keini hnam pachhe tak Mizote nihna dik tak a ni lawi si. Khawvel hmasawn zela mahni chhungkua theuh tha taka enkawl pawimawhna tlansanin mahni mamawh zawng ni lo, duhzawng umin kan tei suau suau chu a ni ta ber a. Kristian tha ber anga lan tuma thawmhnaw tha leh nalh ber bera kan inthuam a, kan inkhawmpui palaite eitur tuihnai ber ber hlui namen lova kan intihhmuh mek lai hian kan sum leh pai leh ei leh bar (economy) dinhmun erawh chu a hniam em em mai.
Zu huat lama kan intlansiak tluk em hi chuan duhamna huat lam hi chu kan taima viau lova, kohhran ber hi a thatchhiatna lam a ni hial awm a sin. Sawma-pakhat piahlama saptawng ngata an vuah ‘financial campaign’ an beih lai hian duhâmna chu milem biakna tih lam chu an sawirik duh lem loh thil a ni. Catholic kohhranmite’n an puithiam hma, a tuma hriat lohva, sual puanna (confession) an neih ang nei ve lo Protestant kohhran mite hi chuan ni ruk chhunga kan sual tlenfaina atan sual puan aiah, nalh taka Bible leh hlabu kenga Biakin pan suau suau hi kan hmang emaw tih mai tur a ni.
Kan ram hruaitute sawi dana thla hnih vel ei tur chauh thlawhhma a thlo chhuak (kan ram thar chhuah) kan nih si chuan sorkar hnathawk tlemte hi kan ram ei leh bar ber an ni tihna a ni ta a, ram changkang tan chuan hmuhsit ngawih ngawih tur kan ni. Kan nih dan dik tak, kan darthlalang chu kan hnam hmaah hian han hung ta ila kan hmuh tur chu – car aṭanga smart phone inkarah hian kan chhungkaw sum lakluh ngaihtuah hauh lo leh kan hman tangkai dan nena inmil hauh lova lei huai kan ni a. Silhfen a ni emaw engpawh mai hi kan mamawh aia kan duh lei ching hnam kan ni a. Chutiangin a thlen chu thawhchhuah aia hman chhuah tam a ni a, leiba hnam kan lo ni ta a, nalh takin kan pachhe ru hle deuh vek a ni. Engahnge kan ram hruaitute’n lirthei nalh leh manto kha zahawmnaah an ngaih tlat teh reng ni!
Hausa kan tihte lah chu an thawhchhuah aia sum ngahte, an sum lakluh hriat chian aia hriat loh lama lalut tamte an ni hlawm a. Diktak chuan sumdawng pangngai, rinawm leh diktaka sumdawngte pawh hi chuti takin an hausa thur thurin an lian thut lo tih kan hre vek. Sumdawnna phena sum thianghlim lo leh kan mihringpuite tana tha lo lo zuar rute hi an hausa chak duh riau. Sumdawng ve hauh lova sorkar hnathawk leh politician hausa thut emaw hausa lutuk emawte phei hi chu an hausak chhan kan hre vek a, mahse, kan sawi sep sep a, kan sawi sup sup a, a tawp leh mai thung.
Thuneihna nei a, mipui (sorkar) sum khawih pha, mahni hlawh aia tam fe sum lalut an awm tih kan sawi tawh a. Chumi dawt lehah chuan thuneihna neite nena inzawmna neite an che thei leh a, hnungthak inhiahtawn phate phei chu ngaihtuahawm lo tak an ni. Thuneitute sangawi zawnpuite an hausak thur thur laiin, chutiang zawmpui nei lote pawhin sum neih belhna’n zawmpui an zawng zel bawk. Chu chu kan ram economy innghahna a nih chhung chuan chiahpuam kan sawi ang chauh kha kan ni ang a, kan sawp tak tak hunah chuan nasa tak a ni ang. Hna kan thawh a kan thawhrim hunah chauh kan ram hi a dingchhuak dawn a ni tih kan hriat chhuah a hna kan thawh hi a va hun tawh tak em!