Guest writer
HC Vanlalruata
UAIN RUI
Zaithiam leh hla phuahthiam Ngurthangvela hla, “In si lovin zu kan rui e,” a tih hi Mizoramah hian a dikzia kan hre chiang dawn chauh a nih hi. Bible-in “Uain rui-in awm suh u,” ti a he thupek bawhchhia hi kan tam awm ngawt mai. Saphovin ‘wine’ an tih, kan Bible-a ‘uain’ ti a ziah hi ‘Ram Thianghlim’ ti a Kristiante’n an sawi Israel ramah khuan keini Mizote’n khawchhak lama raldo an neih thin tih loh khawvelah midang an awm ve tih kan hriat hma kum tam takah khan grape hmanga uain siam an lo thiam tawh a, inneihna leh sakhaw serh-leh-sang thlengin an lo hmang tangkai tawh thin tih chu Bible chhiar ve ik tawh chuan kan hre vek mai.
Mizo zinga zu khapna dan siam thlawp tlattu, Kristian rinna humhalhtu (defender of the faith) chu sawi loh kohhran humhim duhtu (defender of the church) pawh ni pha lo, ‘defender of the prohibition’ hi kan puithiam paurau fe fe zingah hian an awm nual a. Sorkar hmasa a zu zawrhna dawr kawta zu lei tumte lo rum thaih tura ni leng lenga ni tam tak lo thu peihte an awm a. Chutih laiin social media lama kohhran hruaitute awn lam ni a an hriat apiang a tha ber, chhandam nihna leh vanram kaina emaw ti hi an kuh tul bawk a.
Social media lama an thuziahte en hi chuan an rindan sawiseltute laka martar nitina inngai hi kan kawl hnem viau awm a sin! He’ng inti martar huam em emho hi ‘sual dova thisen chhuak khawp’ a tang lem lo leh a tak taka rinna (faith) humhalh tura hrehawm huama thawk hauh lo hlir an ni kan ti ngam ve sak e. Social media a lo martar ve ngawt hi chu Chakma leh Bru awmna ram chengker, hnufual, hrehawm leh lum lutuk a kal missionary-te leh saprama hmun changkang leh nuam taka missionary nih nena tehkhin theih hial awm a sin!
Kohhran leh central YMA, a bik takin kohhrante zu chungchanga an inrawlh lutuk dan hi chu an ngaihtuah chian a ngai ta khawp mai. Sorkarin zu zawrhna dawr hawn theih tura thutlukna a siam apianga dodal ngam kohhran, hemi kawngah chuan khawi veng/khaw JAC din chawp ang mai a zu dawr kawta lungawi lohna lantir thin kohhran leh tlawmngai pawh thiltih dan hi kan hre vek. Chutianga huaisen taka ‘defender of the prohibition’ anga an chet ngam lai chuan hrileng kara sorkarin biakin inkhawm a khap dodal ngam miah lote an ni thung.
Sorkar hnuaia awm - Raj Bhavan, Assembly Secretariat leh High Court bench te hrilen vanga inkhuahkhirhna chungchanga anmahni theuhva thuneihna nei a, thutlukna leh ruahmanna siam tura sorkar berin a rin tawk laiin a thuhnuaia awm reng reng lo kohhrante chu biakina Pathian biak inkhawm a khapsak thei a. Tlema boruak a zia-awm deuh tawh hnu-ah pawh chhunah chauh inkhawm phal, ‘red zone’ huamchhung kohhran an nih chuan inkhawm phal loh, zing tawngtai inkhawm erawh phalsak tih velte inkaihhruaina kan lo chhiar ve a. A huhova zai leh lam bakah biakin hall chhung leh tuala thingpui in leh chhang ei thlengin sorkarin a khapsak thei a ni.
Hetah hian sorkar demna tur a awm lem pawhin a lang lo. Sorkar thutlukna siam tura inrawlh fo kohhrante lakah hian sorkarin a thuneihna a chelek khum ve ta pawh a ni mahna. Anmahni kohhran inrelbawlna chungchangah pawh thuneihna nei ngam lo hian zu chungchangah chuan sorkar an nawrin sorkar kalphung turah an inrawlh ngam em em a. ‘Kohhran inrelbawlna-ah khawvel sorkar a inrawlh tur a ni lo,’ ti a auchhuak ngam kohhran hruaitu kan neih loh phah ta chu a nih ber hi.
Kohhran innghahna ber Bible hian zu/uain in lo turin a zirtir lova, rui lo tur leh heh lo turin a zirtir zawk a ni. Tunah phei chuan khawvel chu sawi loh kan awm mekna India sorkar pawh hian ‘wine’ hi zu (alcohol beverage) ni lovin chaw chi khat ‘food item’-ah a lo pawm tawh a. Chubakah, zu anga ngaih ni lovin thlai atanga thil siamchhuah ‘horticulture product’ anga pawm a ni bawk. Hemi a nih avang hian Maharashtra leh state engemawzat sorkar chuan super market-ah leh eitur zawrhna dawr zawng zawngah (wine shop ni kher lovah) wine zawrh leh hralh an phal daih tawh.
Mizote hi kan hriat rengna hi a tawi ang reng a, thil reng reng hi a chin chhuak, a chepa-kai a sawi a ngai leh fo thin. Hnahlan leh Champhai a grape chin hi a chingtute khian an pawngpaw chin ve ngawt hauh lo. Sorkar laipui-in Technology Mission hnuai a sum a rawn pek hmang a Mizoram sorkar Horticulture department hmalakna-in kum 2001 atanga chin tir tan daih tawh a ni zawk. Anmahni thu-a lo ching ve ringawt ni sela chuan sorkar hian “Grape atanga wine siam hi kan remti lo, engah nge in lo chin ve rik ngawt?” ti ta sela mi thenkhat chuan ‘a ni mai awm mang tak e’ kan ti mai thei a. Mahse, chu chu thil awmdan a ni tlat lo mai.
Sorkar kan lo hrawn tawhte hian vote an hmuh theih na’n Mizoram kuthnathawktute hnenah hian thil hrang hrang chin tur an lo sawihmuh tawh thin a. Chu’ng zingah chuan sapthei, lakhuihthei, tung, kangdamdawi, elaichi, grape, serthlum, hmunphiah, kuhva tih vel hi an lo sawihmuhin an sihhmuh tawh thin a. Kuthnathawktute’n a taka an hlawkpui ber chu grape chin hi a ni awm e. Tunah hian dragon fruit hi an hlawhtlinpui leh viau niin a lang. A bak hi ropui taka sorkar hnik vanga hlawhtling a awm lem lova, kuthnathawktute hi sorkar kan hrawn tawhte lakah an beidawnna a nasa tawh hle mai.
Kum 1995-ah Mizorama zu khap burna tur dan siam a ni a, chu dan Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 chu February ni 20, 1997 atangin hman tan a ni a. Hetianga zu khapna dan khauh tak hmanga zu khap a nih mek lai hian wine siamna atana an hman pui ber grape ching turin sorkarin hma a la chhova, kum 2001 atangin Technology Mission sum hmangin Champhai district a Champhai khua leh Hnahlan khaw kuthnathawkte’n an ching ta a. Chu an thlai chin chu a rah ei mai tura an chin a ni lo tih a chiang hle.
Hei hi, Mizoram Excise and Narcotics (Wine) Rules, 2008-ah hian chiang takin khatih laia Commissioner khan a thuhmahruai-ah a ziak a. “Grapes have been cultivated successfully in the eastern part of Mizoram. Since the grapes of this variety is not normally used as table fruit the farmers have no option other than converting their produce to wine which has a better market.” He dan tesepah hian wine a alcohol awmzat hi 14% thleng phal a ni. An grape thar hmanga wine an siamchhuah hian an hlawhtling chho tan a, an thawhrim rah an tel ve tan a, an lawmpuiawmin anmahni pawh an lawm hle a ni.
Hetiang a nih mek lai hian kohhran thenkhatin Mizoram khawchhak lam tlangdunga grape chingtute hlawhtlinna chu itsik ni awm takin an wine siamchhuah a alcohol awmzat tur bituk/tihhniamsak an duh leh ta mauh mai a. Kum 2011 khan kohhran thenkhat leh tlawmngai pawl thenkhat hruaitute chuan grape wine a alcohol awmzat hi 11% a tihniam turin sorkar an nawr leh ta a. Official-te’n mithiamte an han rawn a, anni chuan alcohol awmzat hi tihhniam a nih chuan a tuina (taste) a tlahniam anga, a dahthat rei theih loh bawk ang, tiin an hrilh a. Mahse, Sorkarin a hlauh si avangin kohhran leh tlawmngai pawlte duhdan chuan an kaltlangpui ta a nih kha.
Zu khapna dan thar kan hman mek Mizoram Liquor Prohibition Act, 2019 hi dan tesep (rules) siam hauh lovin kum 2 zet hman a ni tawh a. Hei chauh pawh hi thil kalphung lo lutuk a ni tawh nak a lai a, Champhai district-a grape chingtute grape tharchhuah hmanga wine siamchhuah theihna dan tel lo zawnga he rules hi duan a, pawm tum ni anga a lo lang ta hi a lungchhiatthlak takzet a ni. Hetiang zawnga kohhran leh tlawmngai pawlte duhdan anga sorkar hi a kal dawn a nih chuan an grape lawh sa hi wine siamna atana hmang lovin an lei sak kumtin mai dawn em ni ang?
Hmarchhak state dangah chuan wine chungchanga sorkar kalphung a dang daih mai. Arunachal Pradesh chuan grape atanga wine siam reng rengah chhiah (excise duty) a awl vek a. Hei hi an state chhunga kuthnathawktute leh wine siamtute hmakhua a ngaih vang a ni a, an dinchhuah a, an state sum lakluh a pun theihna atan an ti. Meghalaya chuan homemade wine kalpui a phal tawh a. Wine bawm khat (um 12) zelah chhiah ang reng Rs 100/- lak turin a ti. Nagaland-ah chuan dragon fruit hmangin mahni kutkawiha eizawng (entrepreneur)-te’n wine an siamchhuak mek bawk. He’ng state-ah te hian wine hi zu ni lovin thlai tharchhuah (horticulture produce)-ah an pawm a ni.
Thlai leh thei dang kan sawi lovang. Mizorama kuthnathawktute an intodelh a, Mizoram economy a lo that theihna tura hmalakna zinga hlawhtling hmasa grape chin hi tihchhiat a, kuthnathawktute beidawng a siam hi kan tum ngar ngar niin a lang ta ber a. Chutah chuan kohhran thenkhat leh tlawmngai pawl hruaitute an inrawlh thuk hle. Mizoram Baptist kohhranin Mizoram siamchhuah wine ngei mai ‘sacramental wine’ atana an hmang hi an fakawm hle a. An thiltih tha tak entawn tak a ruang a kuthnathawktute dingchhuak tur huphurh a intsik ni awm taka an kuta chawtlang benthlak tum a che kan awm ta reng hi a vanduaithlak ngawt mai.
Zu pawh dan hnuaia zawrh dodal a, sorkar khaptir a, dan kalha zawrh dodalna awm leh si lo hi kan Kristian ziarang ber chu em ni dawn le? Kan hnampui ngei mai kuthnathawktute lu chem lova lak duhna thinlung hi tenawm tak a ni. Sorkar hian ngaihtuah nawn leh rawh se. Ching tura ruahmanna siamsaktu sorkar chuan man man tak leh hlawk zawka an thar chhuah an hralh theihna tura kawng zawnga dapsaktu a ni zawk tur a ni tih a hriat a ngai hle. A mawhphurhna hi hlen chhuak zawk teh se.