Guest writer
HC Vanlalruata
INTIAM
Tunlai Mizoram politics-a sawi hlawh ber chu Minister leh MLA ban chungchang a ni a. Pu R. Lalzirliana leh Pu Lalrinliana Sailo te pahnih ban chhan hi an dinna bial ve ve huama district puan tawh tih puitlin a nih tak loh vang niin an sawi ve ve a. Aizawl district chhung ami Ṭawi assembly bial chhung leh bial dang la kawpa Saitual district dinna tur leh Tuichang assembly biala khaw lian ber Khawzawl leh a chhehvel khuate huama district hrang siam hi MNF sorkar hun tawp dawn khan Cabinet thukhawmin an lo remti tawh a. Hei bakah hian Lunglei district then hranga Hnahthial district din turin thutlukna an siam nghal bawk. MNF an tlak hnu-ah Congress sorkar-in kum 10 chhungin an tipuitling ta lo.
Hetianga an sorkar ngeiin district thar siam a tihpuitlin tak loh avang hian an bial mipuite hnena lo tiam ve tawhtute hian an bial hi din leh ngamna chi-ah an ngai ta lova. An dinhmunah chuan a awm viau mai. Pu Lalrinliana Sailo hi 2008-2013 khan cabinet minister a ni a, 2013 inthlanah khan tling mahse minister a ni zui ta lova. Pu R. Lalzirliana phei chu cabinet minister ni tluan zakin cabinet minister mai pawh ni satliah lo, chief minister dawt, a thachhang dawltu a ni. Hetiang a nih avang hian an bial mite hnena an thutiam an tihlawhtling thei lo hi tlawmah an la viau thei a, din leh ngam pawh har tak tur chu a ni.
Dik tak chuan Mizoramah hian heti zat zat district hi kan mamawh lo hrim hrim a. Inawp awlsamna (administrative convenience) ngaihtuahna ni lova politics a hamthatna um avanga district siam ngawt phei hi chu a ram hmangaih loh thlak hle a. Ṭul lova mipui sum tam tak luan ralna leh ram hmasawnna sum tur pawh hekna a ni. India rama state thenkhat phei chu Mizoram pum let tam taka zau a ni a, Mizoram puma mihring awm zat hi nuai 11 vela ngaih a ni a. District 8 a awm.
Europe ram tam ber aia lian leh mihring cheng tam zawkna Uttar Pradesh state khuan district 71 neiin an district zinga lian ber Allahabad district-ah chuan mihring nuai 59.54 (2011 chhiarpui) an awm a, an district te ber Mahoba-ah pawh mihring nuai 8,75 zet tho an awm. Bihar-ah khuan district 38 a awm a, mihring awm tamna ber chu Patna district niin mihring nuai 58.38 zet an awm a, mihring tlemna ber Shakhpura district-ah pawh nuai 6.36 an awm! State thenkhata district pakhata mihring awmzat chu Mizorama pumpui a mihring awm zat let 6 dawnte a nih chu.
Kan politician leh political party-te hian “Min chhin rawh u” an ti fo ang deuh hian anni zawk hian Mizo mipuite hi min chhin (experiment) fo mai a, dik tak phei chuan damdawi lam zirmite’n an thil zir a that leh that loh enchhinna atana an hman guinea pig hi kan ang ber awm e. Indopui-II-na hunlaia Nazi mithiamte’n nunrawn chhuaha Juda ho an enchhin ai kha chuan kan ziaawm tih chauh a ni. Congress sorkar khan kum 1998 a an tlak hma khan Mizote hi zu khap burna hmangin min enchhin a, kan khawtlang nun a chhe thui hle. Hemi tum bawk hian Mizorama district 3 awm thin kha district 5 siam belhin 8 kan lo nei ta a. Inthlan dawna puan a nih avangin hun rei tak chhung chu district thar 5-te hi a lemin an kal.
Keimah ngei pawhin ka la hriat reng chu bawrhsap leh district SP thenkhat kha an nihna kha ‘sanctioned post’ a nih loh avangin lal ve bur si khan petrol litre khat pawh an inpe thei lova, hlawh pawh district dang aṭangin an la a ni. A lemin rei tak an kal a, tunah ngei pawh hian department tam tak chuan he’ng district thar 5-ah te hian district office an la nei lova, a hminga neite pawhin a luah tur district officer pangngai tak an la nei chuang lo. Chu chu kum 20 hnu a kan dinhmun a la ni.
District ramri chungchang hi tunlai hian kan sawi fova, tun thleng hian a la fel lo. Serchhip district chhunga assembly bial pakhat – Hrangturzo biala awm Biate khua chu Champhai district-a awm a ni. District inawpna ramri (administrative boundary) leh department district/ division ramri inmil lo inkal thuah a la tam hle bawk a. Ṭhang khat lian hnuah pawh siamfel a siam dik a la ni lo chu a nih hi. Hei hian a entir chu district thar kan siam tura kan puan hian inthlan leh chauh kan thlir a, inawpna fel leh awlsam zawk tih lam chu kan siam chhan a ni ngai lem lo tih hi a ni.
Chu chu kum 1998 assembly inthlan hma lawka thilthleng leh a hnu kum 10 ral dawna thil thleng pawh hi a niin a lang. A inan’lohna chu MNF khan Congress district puan kha a theih chin chin chu an tipuitling a, MNF puan ve erawh chu Congress khan tihpuitlin an tum lo hrim hrim niin a lang thung. Engpawhnise, zawlbuk a e tang ve ve tiin sawi ta ila, an haw theiin a rinawm loh. Congress district 5 puan kha a theih chinah MNF sorkarin tihhlawhtlin a tum a, MNF district 3 puan kha erawh chu inthlan dawn hnaihah tihpuitlin an tum thu kha khulama Congress party hotupa Rahul Gandhi leh Mizoram hotupa-in awihawm taka an sawi chung pawhin thangkhat lian hnuah pawh thu kha a takah a chang ta lo chu a ni.
Inawpna felfai ngaihtuahna tel hauh lova district siam mai mai hi inkhualtelem hautak ber a ni a. Mizoram leh Mizote mamawh ber a ni hauh lo. Mizoram leh Mizote mamawh chu hmasawnna tak tak a ni a, chumi hma chuan kan ram leh hnam himna leh humhalh hi a pawimawh em em. Hma hi sawn viau mah ila kan ram leh hnam a him loh chuan awmzia a nei lo tih kan hriat tel a tul. Khaw tin hi district headquarters pawh ni ila kan thawh chhuah loh chuan hma kan sawn ngai chuang lovang.
Tam takin sorkar hnathawk tam a pawimawh ti zawnga sawi an ching a, hemite vek hian sorkar hnathawk hlawh hi mipui hnena lut a nih avangin an hlawh pun hi a pawimawh an ti thin. Mizorama kum tling chin zawng zawng kum 60 aia naupang zawng zawng hian sorkar hna thawk vek ila emaw Mizoram chhungkaw tinah hian sorkar hnathawk awm vek ta se la enge kan dinhmun tur kan ngaihtuah ngai lo a ni mai thei. Sorkar hnathawk hlawhah state budget a kal ral vek ang a (a lo daih hlauh a nih pawhin) hmasawnna hna chu sawi loh kawngpui khuar hnawhna tur sum pawh a awm lovang. Hetiang ngaihdan hi chu mawl taka “India sorkar hian a tam thei ang ber pawisa siam se a ni mai a lawm,” ti a pawisa siam chhuah tam kha ram hausakna emaw ti tlatte pawmdan changkang lo tak a ni.
Mipui tam ber tana thil tha ni lem lo, inthlan dawna vote hmuhna’na thiltiam hi ram leh mipui tan a pawi fo. Chu’ng zingah chuan party tinin an tiam district tihpuitlin ang chite, Aizawl Civil Hospital hungchhunga Dawrpui khawtlang duhdan anga ram sahthlak ang chite hi a tel awm e. Hei hi vote duh avangin MPF kaihhruaina hnuaia party candidate tinin an tiam kha a ni a, ram pum leh ram mipui tana tha lo, khawi veng leh khua emaw bial emaw tan chauhva tha tiam kan ching hi a pawi ngawt mai. Hei hi entirna pakhat chauh a ni.
Vote duh luat avanga mipui vote leina atana sum sem intiam ang chi phei hi chuan Mizoram hi ding chhuak leh hlei thei tawh lo khawpin a sawp chau tawh niin a lang a. Kan ram mipuite’n kutdawh thinlung an lo pu vek tawh a nih pawhin kan politician lal duh lutukte’n tur an phul vang a ni ang a, chu tur thawk chak tak chu eng dang ni lovin thawhrimna leh thawhchhuah tam inzirtirna thuthlung kalha a thlawna thil dawn tumna hi a ni. Thil reng reng hi a chhiat leh that piah lamah thui tak thlira thutlukna siam tur a ni a; a thlawna dawn leh nawmsakna ringawt ngaihtuahna hian hmasawnna tluantling reng reng a thlen ngai lo a ni.