Guest writer
HC Vanlalruata
INBUKTAWK
“Thutak in hria ang a, thutak chuan a chhuah zalèn (a tizalen) ang che u,” tih hi tuna Bible lehlin tharah te hian an lo lehlin tak kan hre lova. Kan hriat ve danah kha chuan, “Tin, thutak in hria ang a, thutak chuan bawih a bân ang che u,” tih a ni. (A Grik ţawng lam chuan ka hre lo na a, sapţawnga Bible lehlin dan tlanglâwn berah chuan “You will know the truth, and the truth will set you free,” tih a ni). Hetiang a nih lai hian kum 1960 chho vela Mizote Kristian nuna ‘piantharna’ thlarau sengluh a nih aţang khan, thutak leh thudik lam aiin sakhaw thilah pawh mi ngaihven zawng leh an lar a an lansarh theihna tur a nih dawn chuan, Mizo thuhriltu tam ber hian thutak pensan an pawisa ta lo hle mai.
Kan naupan leh tleirawl lai (han ti ve khanglang ila) kha; Pathian thuhrila Mizoram mai ni lo, Zofate chènna ram fang nasa kan intodelh lai a ni awm e. Khatianga thuhrila vakvel kha pâwl ang rengin an insiam a, sapţawng ngatin ‘evangelistic team’ tiin kan vuah ta awm e; an zinga hruaitu leh hmuipuipu ber kha ‘Speaker’ kan vuah a. Mizo ringtu hmasate thuhril dan ang, tluangtlam leh mâwl taka ‘Isua ring ve’ tura insawmna ang ni lo khan, piangthar turin mi an sáwm meuh lova, an tihţhaih a, an insawi awlsam siak loh leh an insawi har siak a. A mak apiangin zuitu leh ngaisangtu an ngah emaw tih tur a ni a. Nula zaithiamin an zuite kha an zuzi duh cháwk bawk.
Thutak lam uar vak lo khan hremhmun/ meidil hrehawm leh sat turzia hmangin an thusawi ngaithlatute an vau chiam chiam a, anmahni ţanpui turin aurinna an tikhâwk a, a hlauhawm thei ang berin an inrumţhaih ţhin a ni ber e. A hmangaihna avanga pawm leh rin lam aiin, meidil sa lutuka tlâk hlauhawmzia lam zawngin an insawiţhaih hlawm a, a hlawkthlak viau a ni ang, an piangthar zawih zawih mai ţhin a. Thutak an hril loh vang ni maw, an daih rei ngai hlei lova. Rinna chungchang an sawi pawh a inang lo nasa a, a tlangpuiin hetianga thuhril ţhinte hi ţawngkam thiam tak tak an nih hlawm avangin thil kaihlek pawh an thiam a. Khatiang hunlai kha kohhran kehdarh leh pâwl chhuak tam hun lai tak a ni awm asin.
Hetianga insawiţhaih leh mipui tichi-ai thei zawnga thusawite hi sorkarin a duh loh zawng a nih rualin kohhran ziktluak pawhin an duh loh, zirtirna dik lo an tih chiah loh pawhin ‘zirtirna him lo’ an tih huangchhunga tel a ni a. Chuti chung chuan mihringte hi kan beng a virin thilmak leh danglam hriat chakna a khat kan ni a, mi maksak leh maksak taka che te’n kan mit an la a, kan ngaihven zawng an ni ţhin. Pathian thutak tluang pangngai a sawi ai chuan, inti maksak peih, an tunhma nuna sualna thuk tak dai tawha insawi leh mak tak taka khawsate’n zuitu an ngah zawk ngei ngei a. Thutak ngaihthlak aiin taksa damna lam kan ûm nasa a, kan ûm luatah dam leh mai tur tam takin a hun hma-in an thih phah tawh a nih hi.
Tunlaia hripui léng chungchangah pawh hian Pathian thuhriltu inti, inlarna leh thlarau lama dawn ni a insawi a, maksak tak taka thu puang lawk leh inti zawlnei kan khawi leh nual ta mai a. He’ngho thiltih han sawisèl lah hian inti thlaraumiho hian Thlarau Thianghlim sawichhia-ah an puh thuai leh nghal a. An thiltih dan hi kan ram hruaitu ţhenkhat leh mithiam a ngaih ţhenkhat pawh hian an entawn ve deuh emaw tih turin, thutak leh thudik tluangtlam sawi mai lovin, thil ni thei zéldin thubáwl a, mipui tichi-ai zawnga ţawng cheh an ching ta viau mai. Hripui a lèn lai chuan ‘chutiang chuan a awm thei’ ti a a insawiţhaih zawnga kan tih chuan dik thei ve ang reng vek chu a ni lawi a.
Ram hruaitu-ah hian khawvel leh an mipuite ngaihsan an awm laiin an huat zui em em an awm ţhin a. Indopui pahnihna hun laia Great Britain Prime Minister Winston Churchill te ang kha politician fing leh inthlanna a tling thei tak ni lo, mahse, a hunlai na ná nà chuan Hitler-a Germany leh Japan ţangrual laka khawvel chhanchhuaktu a ngaih a ni a. Indopui rêm hnu, ram zalente leh Communist ramte in-epna (Cold War) awmdan tur pawh lo hmulâwk thiam a nihna kha khawvelin a ngaihsan em em chhan a ni. Chu ai mah chuan Indopui laia a thusawi avanga sap sipaiho leh mipui an lo phura an lo huaisen thar leh theihna khan, khawvel leh an ram mipui lakah a chawisang nasa hle a ni.
Chutiang a nih lai chuan kum 1962-a India leh China an indo lai chanchin kha han thlir kir ta ila. India Prime Minister Pandit Jawaharlal Nehru khan Tibet dep, khatih laia North East Frontier Agency (NEFA) an tih mai thin (tuna Arunachal Pradesh ti a vuah tak) an rawn nawr lai khan Churchill-a te ang hruaitu ropui a tluk lohzia tilangin a mualpho nasa hle a. Assam mipuite leh hmarchhaka cheng dangte chuan, Nehru-a khan hmarchhak bial hi China kuta hlan a, India-in a chân ta ang riakah a ngai hmiah tawhah an ngai a. “Ka thinlung chu Assam mipuite lainatna-in a khat a,” (My heart goes out to the people of Assam) a ti a nih kha. Khatihlai khan hmarchhak state tam ber hi Assam hnuaia awm, district an ni ber a. Khatianga China kuta a hnutchhiah fel der mai ni a an ngaih tlat avang khan, Assam mipui thinlung hi tun thlengin a la dam thei lo niin an sawi zu nia.
Kan hripui léng hmachhawn kawngah hian kan hruaitu ţhenkhat leh mithiam (medical professional) ţhenkhatin zéldin thubáwl hmanga min sawiţhaihna ţawngkam kan hre ta fo mai a, a zia lo khawp mai. Kohhran rawngbawltu pakhatin ram pawn aţanga a hri kai, enkawl dam a har avang mai a mipui sawiţhaihna atana kan hmang chiam mai kha a ţha hauh lo. Damlo na zual-in thâwkna khâwl (ventilator) an mamawh dan leh ventilator chu damlo na zual enkawlna Intensive Care Unit (ICU)-ah chauh an dah a ni tih chu Sorkar hotute hi a hrechiang zawk an ni ngei mai a. Mizoram chhunga Mizo Covid-19 vei awmchhun a dam loh rei vangte, ICU a dah ngai khawpa a nat vangte leh a enkawlna senso a san avanga Mizoram mipui min sawiţhaih chiam kha a dik lo hrim hrim. Ram hruaitu leh mithiamte chuan thil an sawi reng rengin, thil thleng pakhat emaw mi pakhat emaw behchhan ringawt ni lovin ‘data’ behchhanin thil an sawi ţhin zawk tur a ni ang.
Fimkhur loh tur emaw, inthlahdul tur emaw tihna a ni lo. Mahse, thil reng reng hi a uchuak leh hlauhawm zawnga sawi chiam hi a ţha hranpa lo ve hrim hrim a ni zawk. Mizoram chhungah Mizo dangin he hri hi an vei lova, state pawnah Mizo 2 thiin Myanmar-ah pakhat a thi tawh a. Mahse, an tih chhan hi Covid-19 hri vang ni hranpa lovin natna dang a nih zawk hmel a, damlo mek leh chaklote’n an kai awlsam avanga hei hi sawi hluar ni pawhin kan lang. Mizoram páwnah hian a sawm tél tak meuh meuh (Mumbai, Kolkata leh Shillong-ah) Covid-19 hri vei Mizo an awm tawh a. Mahse, (nunna chan ta te tih loh) tumah ICU-a enkawl an awm tháwm kan hre lo. (kan Chhandamna Sipai pawl officer kha reilote tak tak a awm a, a zia-awm zui leh avangin ICU atanga lakchhuah leh nghal a ni. Tunah phei chuan he hri kai (positive) Mizo zawng zawng khan, he hri hi an pai tawh lo (negative) vek tawh zawk niin an sawi.
Fimkhur avangin kan inkharkhip a, he hri hi a vei nena hnai taka awm dunin a kai theih ni a an sawi avangin, mitin inhlat tur leh hmuituamna hmang tura zirtir kan ni. He hri vei nena lo inhnimhnai tawh emaw, a hri lén tamna hmun emaw, Mizoram pawn hrim hrim aţanga lokir emaw te chu ni 14 chhung khunghran tur an ti a. Chu chu kalpui mek a ni a, fimkhur thu-hlaah hemi hnu pawh hian mahni inchhungkhurah ni 7 vel inkhunghrang tura thurawn pek zel an ni bawk.
Chutianga fimkhur tura kan inzirtir piah lamah chuan lirthei lo khunghran (quarantine) tum tlatte kan kat núk a, natna hrik thahna hlo hmanga mihring lo kap vir nawk nawkte pawh kan awm (hei hi tih hauh loh tur a nih thu mithiamte chuan an sawi). Ţhenkhatin nitin mamawh ni lote chu darkar 24 quarantine tur an tih laiin ţhenkhatin darkar 26 an ti thung. Lirthei leh bungrua quarantine ching hnam awmchhun kan nih hmel a, nitin mamawh leh mamawh chiah lovin Covid-19 hrik an lo up nun theih chin tura ngaihdan nei chhun hnam kan ni mai thei bawk. Hetianga ramri leh district ţhenkhata duty-te chét chhan hi kan hotute’n min sawiţhaih nen hian a inzawm tlatin a lang. Kan Chief Minister hrawn rei ber pahnihin ruihhlo dona atana dân páwn hreta chét a ngaih thu, mipui hriata an sawi hnu khan SRS an che na sawt ţhin ni a puh a awl khawp zu nia!
Insawiţhaih piah lamah tam tak hi chu an ralkhel nasa em em a, ei leh bar leh sum leh pai lama midang dinhmun tur ngaihtuah reng reng lova an hlauhna ringawt changchawi a thu khauh pui pui sawi kan ngah hle. Hriselna lama khawvel pum rin ber, World Health Organisation (WHO) mithiam ţhenkhat chuan Covid-19 hripui hian khawvel hi a chènchilh zui an rin thu an sawi tawh a. Tunhma lama mihring nunna tam tak lo suat tawhtu hriléng tam takin min chenchilh zui a, a ţhen phei chu tun thlenga a venna pawh la hmuhchhuah lohte ang hi a ni ve dawn a ni mai thei.
Engpawhnise, he hripui hi thihpui tam tak an awm laiin a aia tam zawk an dam chhuak a, India ramah phei chuan a lawmawm lam a ni. He hripui kan ţihkhai lutukna lamah hian rilţamin kan thi vak ang tih a hlauhawm a, chutiang a nih chiah loh pawhin retheihna khurah kan lut tam lutuk ang tih hi ngaihtuah tel a ngai hle. Kan fimkhur ang a, mithiamte’n fimkhur dan tur min zirtir kan zawm ang, ţampui mitthi thleng khawpa kan hlauhlawp hi kan tawmim lua a nih chuan a pawi khawp ang. Fimkhur chungin thawkchhuah ila, chumi atan chuan insawiţhaih aiin thudik leh thutak i sawi ang u. Thil reng reng, a tawk, a inbûktawk a awm tih hriat hi mi puitling hna a ni si a.