TAKNA

Kohhran upa ‘Synod rut mai’ ti a an sawi pa ber enkawlna chhungkua a lo chawrchhuak kha chuan engkim mai hi kan la tak viau mai a lo ni awm e. Mario Puzo ziah ‘The Godfather’ kan chhiar hmasak ber chuan mak hi kan ti em em mai a. Khatiang mafia hotu, mi nunna laksakte chu khumfa dehhlum ang chauhva ngai, mi nunrawng lutukte Pathian biakin-a thutak awm tak leh Kristian tha em em anga an han khawsa kha kan mur uai uai thei a. Kohhran siamthatna chanchin kan zir tak hnu phei kha chuan hun rei fe chhung chu Catholic leh Orthodox kohhran ang chi kha kan hmumawhin kan hnualsuat phah viau a ni.

Chu mai a ni lo. Kum 1970-80 chho va Mizote’n ‘piantharna’ kan uar lai, evangelist te kan tia, speaker te kan ti a, khatiang an tam a, kan ngaihsan vanglai kha thlirkir leh ta ila. Pathian thusawi thiam tak tak, mipuiin an zui ruih ruih kha an lo chhuak zel a. Thenkhat chu thau phah kung kungte, sum leh pai lama dinhmun siam tha ta hialte pawh an lo chhuak zel a. Sakhaw puithuna hmang a, Europe khawmualpui a kohhran rawngbawltu Bishop leh an chekawite’n zak hauh lova mipui rawk a, hausakna thianghlim lo an neih dan chanchinte kan chhiar thin ang deuh kha thenkhat chu an ni.

A hnu deuhah ‘rinna thlaichi’ tih vuah a, an pasal leh an fapate chhandam an nih theih beiseina thinlung tuh ngheh tawh nu hovin an rangkachak ṭhi lian pui pui leh pawisa hlawm lian tham an phalraite pawh kha kan la hre awm e. Chutiang ngaihtuahna a kal lai chuan kan thuhriltu tam ber hi kan hotupa Pu Thanglawta (a thlarau muangin chawl teh se) thusawi, kan thianpa pakhat thuhril a vak ve thin a fiamna kha a dik viau awm e. Thuhriltu thenkhatin an hausak phah laiin thenkhat chuan arpui tui lai talh pawh an hlawh meuh lo niin a sawi.

Khatih hunlai khan thuhriltu lar tak tak thenkhat khan anmahni zuitu counsellor bakah nula zaithiam hruai bik an nei thin a. Chutianga an zaithiam hruaite nena lo in-chu-kha ta mai a, speaker/evangelist sawn thlak ta mai an awmte khan mak tiin kan rilru a lo na em em thin. Mahni mihringpuite nunna laksak (tualthah) ang tluk deuhthaw-in inngaihna suala tlukna kha kohhran khan a ngai thutak hle a, chuvang tak chuan kohhran leh kohhran thalai hruaitu sawn thlak leh sawn pai kha chuan min nghawng na zual a. Veng keltil a kohhran thalai member sawn thlak nena tehkhin chi a ni hauh lo.

Thuhriltu ropui leh kohhran mipui ngaihsan rawn, Mizoram chhunga miin an zui dul dul ang chi leh sa zaithiam, Pathian hla hmanga Krista tana ram latu a han chetsual phei kha chuan Kristianna leh kohhran pawh a khawih na hle-ah kan ngai a. A chetsualpui kha thuhriltu lar tak mai, a zui lai mek a nih ngat phei chuan Kristianna leh kohhran lungphum hi a tinghing dul dul pha ngeiin kan hria. Rinna lama kan aia dal fe ni a kan lo ngaih America rama nula leh nuthlawi bakah pawmlai neite pawhin an ngaihzawn rawn zaithiam Elvis Presley ang mai a, khatihlai thuhriltu lar lo ‘star’-tu kha Mizo hmeichhe zingah pawh an kat nuk a nih kha.

Pianthar ngei ngei ngai tih inzirtirna suak ang reng tak khan Mizo sakhaw nunah hlet chhe tak tak a chhuah hnem hle a. Ngheh lohna, lemchanna leh nun nghet ngaihnepna bakah kohhran hruaitute thlenga hmuh ‘thlarau lohna’ thlarau khan Mizo hnam nawlpui a sawi nghing nasa hle mai. Mizoram mihring awm let engemaw zat piangthar kan har chher chhuak ta tak tak mai kha chu rapthlak tak mai a ni a, midum her chhuahna khawl an sawi fiamthu kha a takin kan chang a ni ber mai.

Piangthara inhriatna emaw kha a pawi ber hranpa lova, a pawi ber zawk chu takna leh simna tel lo piantharna kha a ni. Hei tak mai hian Mizoram a Mizote hi milemah min chantir tam em em a, kan nun hi a pawnlawi a, Bible-a ‘thlan pawnlam hnawih var’ a tih kha kan Kristian nunphung hi a ni ta ber mai a. Pawn lam nalh, thianghlim leh fai vur si, chhung lam chu tenawm, uih leh mitthi ruang uih a khat tlat nena Lal Isua’n a tehkhin kha Mizorama piantharna tak lo lutuk nen hian tehkhin a rem ber mai awm a sin.

Chumi lan chianna em em chu sakhaw thila kan inkhawmna ang chi reng rengah hian a lang thei - kan taksa leh thawmhnaw bakah Bible leh Hlabu kan zakzeh deuh vek a, Sande Sikul zirlaibu nen. Hei hi a lang thei lai a Kristian kan nihna langsar leh pawimawh bera kan ngaih a ni. Chutiang a nih lai chuan biakin chhunga Pathian kan biak hun chhung rei lote-ah pawh hian kan ngaihtuahna tak tak hi lang thei ta sela chuan a thianghlim viau lo mai thei. A chhan chu, a tuk Thawhtanni atanga eiru leh nghal char char (eiru thei zingah) an tam vang hian rin duap a kai tawh a ni ber mai.

Inkhunghrang leh inkhalhfal a nasa taka intihpianthartir tuma kan beihna hi a tak tak hun chhung a rei lo em em mai a. Chutianga hrual hrepte chu kawng dung leh dai-ah te ring tak takin Pathian thu chang hmanga auvin ring leh zualin tawngtai mah sela a daih rei mawh khawp mai. Saiip puan sin, bingbilet leh ze khelh hrang hrang hian ni tam a daih kan hre lo. A chhan chu Pathian biakbuk thianghlim kan tih chhung meuh a inkhawm zawng zawngte hriat theih tura kan tawngtai ai hian damdawiin-a kan hmangaih damlo na takte tana kan tawngtai ai hian kan ti tak tak lovin kan tak lo zawk tih hi a chiang miau a ni. Damdawiina Pathian autute thinlung hi a tak zawkin a rinawm – biakin chhunga mihring hriat tura tawngtai ai chuan.

Biakin chhunga mi an tawngtai hian Pathian an be lo tihna a ni hranpa lova, mahse, tawngkam chheh sual palh hlauhna leh kohhran mite tana pawimawh tur an ngaihtuahna lamah an biak tur ber aiin inkhawm a kalte ngaih pawimawhna a sang viau thei. Damdawiin-ah erawh chuan an hmangaihte tana an dilsak kha an ti tak tak viau zawkin a rinawm a ni. “Mi’n an ti a lawm,” ti a, Kelkang lama han tleh chho kha a nuai tel teh meuh an ni a, damna beisei a sawntlung lei han ei ngawt pawh tam tham an ni. Mahse, kan hnam pum nunah a taka thatna pawchhuak kan hmu lova, a langah hmasawnna tak tak leh nunphung inthlakthleng kan hmuh chuang hauh lo.

Lemchan kan bansan loh chu sawi loh, Kelkang thlarau phuahchawp khan lemchanna dawhsan sang zawkah min hlangkai a, lemchan nun thuk zawkah min hnuklut lek fang a ni. Phuahchawp ni lo, thlarau dik chu ni sela chuan, khati zatin an han chhim hnu kha chuan Mizoram mipui nun hi a tha zawnga inthlakthleng hlawk thei tur a ni a sin. Mahse, chulam chu kan hawi phah der si lo. A chhan chu kan hre vek. Kohhran hi puithuna atthlakin kan inhruai rei tawh lutuk a, chu chu Europe khawmualpui a Roman Catholic leh Orthodox kohhran hunlai atanga lo intan tawh daih kha a ni a. Chu chuan kohhran siamthat pawh a hrin tak kha. Takna kan mamawhna hi a rei tawh a sin.

Mizote hi kan sakhaw zirtirna hian a takin kan thinlung hneh ni ta sela, heti mai mai hian kan ram hi a awm tawh lovang. Sualna chu a bo vek ang kan ti lova, heti em em erawh hi chu a ni lo tur a ni. Rokunga hla ‘dikna a fam ta, felna a tlawm ta’ tih hi Kristian nun dika nungte zingah thil awm thei tur a ni lo. Kawr suit hate’n ruk an ruk mekna ram kan nih chhan hi kan khawvel nunah leh kan sakhaw zirtirna pawm china takna kan neih loh vang a ni tih kan pawm ngam hma chuan kan chhe zual zel ang.

Kohhran hruaitu ngeite pawhin mi’n an hre chhuak dawn lova an hriat phawt chuah puanhnuai thil dik lo an tihreh miah lo tih hi a chiang a. Kan rinna kawngah te, nitin kan eizawnna kawngahte takna hi kan mamawh a. A lang thei lam chauhva mawi ni lovin tuma’n min hmuh loh lai pawha tihtur leh tih loh tur kan hriat sa reng kan pawm hunah ‘takna nun’ kan nei ang a. Chutah chuan mi tak kan ni ang. Chutianga ti thei kan tam poh leh he hnam hi a dam ang a, lemchang kan tam poh leh ‘a sawp chu nasa tak a ni,’ tih kha kan hmabak chu a ni mai.