Guest writer
HC Vanlalruata
DAN
India hi dan nei ngah leh chipchiar pawl ber a ni awm e. Constitution bakah hian pawikhawihte hremna tur Indian Penal Code (IPC) leh a kawppui Criminal Procedure Code (Cr.PC) hi dan leh hrai chungchangah chuan vauchher ber a ni a. Mahse, hei mai hi an la duhtawk lo nasa mai a. Khawih bik nei dan hrang hrang a awm a, entirna’n ruihhlo dona bik dante, eirukna dona dante, mihring nitin mamawh lo thuhruka a man to huna hralh leh a man pangngai aia tova thil hralh khapna dante leh sawi sen loh khawp dan chi hrang hrang a awm. Hetianga dan tam tak kan neih hi kan hmang thiam em tih leh kan hmang tangkai em tih hi sawiho tham a ni.
Dan tha lo hi a awm a, chu chu mipui zalenna leh chanvo rahbehna ang chi hi a ni a. Communist rama political party pakhat aia tam din phal lohna ang chite hi mihring zalenna leh chanvo rahbehna dik tak a ni a. Kan ṭhenawm Myanmar rama inthlanpui apianga sipai aiawh tling ngei ngei tura dan an siam ngawtte, eng ang pawhin mipuiin an duhdan vote hmangin tilang mahse thuneihna changtu lawk ber ber zinga general rual mi duh zawngte dah ngei ngei ngai ang chite pawh hi dan tha chu a ni lo tawp mai. Tunhma a South Africa a mingo leh mihang inthliarna nasa tak (apartheid) awm laia thuneitu tur inthlanna a a tam zawk mihangin chuh ve thei lova mingo chauhvin chuh theiha an siamte kha dan tha lo tawpkhawk a ni.
Dan hi tha lo ni mai lo, a hun lai a zira dan siam, mihring zalenna rahbehna atana hman a awm bawk thin a. India ram Emergency laia an dan siamte, Mizoram buai lai leh tun hnu thlenga India sorkarin an la hman zui leh hman zui tak loh thenkhat kha saptawng chuan ‘draconian law’ an ti a. Maintenance of Internal Security Act (MISA) leh Armed Forces Special Powers Act (AFSPA) te hi dan tha lo langsar zual leh mihring/mimal zalenna rahbeha mahni mihringpuite chunga thuneitu leh sipaite hleilen phalna petu dan langsar zualte a ni. Thuneihna chelhtute’n mipuiin an chanvo ngiata nawrh an khapna, an zalenna puan an khapna dante hi dan huatthlalaawm ber a tling.
British sorkarin India ram a awp lai khan an awp rama mite’n an thiltih dan an hriat ve kilh kelh lohva an thiltihsualte an thup theihna atan The Official Secrets Act, 1923 kha an siam a. Kha dan kha India ram zalen tawh hnu-ah pawh kum tam tak hmang zuiin kum 2005 khan Right to Information Act siam a ni a, chu dan thar hmang chuan an hnawl ta chauh a nih kha. British sorkarin an ram awp mite rahbehna leh an aia an chungchuanna an lantirna dan (colonial law) chu kum 1947 a India ram a zalen hnu pawh khan kum 60 zet an hmang zui a nih chu.
Heti chen chen India sorkarin a hman zui chhan hi chu a chiang reng mai a. Dik tak chuan RTI Act pawh hi a suala sual chhuah, nawr satliah mai pawh ni lo, a nawrha nawrh chhuah a ni. Arvind Kejriwal leh mi tam tak khan nuarin nawr lo sela chuan Right to Information Act hian tun thleng hian khaw-eng a hmuh phak a rinawm lohva, eirukna dona dan leh a kengkawhtu tur Lok Pal leh Lokayukta reng India Parliament-ah leh state assembly-ah te a inchiah rei mai. Thuneihna chelhtute’n an thuneihna hman dik loh hai lang tur leh an thiltih dik loh avanga mi narante thiltihsual anga hrem an nih ve theihna tur an dang ngar ngar zel hi khawvel dan leh mihring ze pakhat a ni ve a. Mimal zalenna leh chanvo humhalhnaah erawh chuan hei hi an su tlang thin.
Dan hrim hrim hi tha tak pawh a hmangtu a zir a ni fo thin a, a kengkawhtu court a pawimawh em em rualin a hmangtu mipui kan pawimawhna hi a nep chuang hauh lo. Ram dinhmun a zirin dan kenkawh kawngah boruak danglam a thleng fo thin a. Mafia ho chet nat leh hluar laia Italy rama eirukna do tura magistrate rual an inthurual a, an rama eirukna leh tharum hmanga inpawngnekna an han do tak takte kha thawnthu ngaihnawm a chang zo ta. India ramah ngei pawh hian sorkar leh dan siam pawl (Parliament) a hlawhchham chuan court lam a lo pâwng mai thin.
Sorkarin eirukna a do thei mai lo chauh pawh ni lo, a sorkar laipui ngeia eirukna-in bu a khuar ngheh lai, sum thianghlim lo (hawala) a len nuaih nuaih lai khan ukil leh court roreltute a hmatawnga lo pen chhuah hun a thleng a. Saptawnga ‘judicial activism’ an tih mai vanglai pawh kha ngaihnawm tak a ni a. Tunhma a hriat ngai loh Public Interest Litigation (PIL) tihte kha Mizote’n tunhma a curfew kan hre bel tlukin hriat a hlawh hman a. Kha hunah khan politician tam tak then thianghlimna a awm lo a nih pawhin tam tak chuan an tim phah chiang a. Kha thil kal zelah chief minister leh chief minister hlui thlengin eiruk vanga kum rei fe fe tanina tang tura hrem an awm ta a nih hi.
Dan leh hrai chungchangah hian thil thui tak ngaihtuah ngai a awm thung a. Thil reng reng hi a lutuk a awm vek a ni. PIL pawimawh tak tak Supreme Court leh high court-ah te thehlut a, buaipui chhoh a nih lai khan thenkhat chuan mahni mimal intihlarna’nte hman an lo tum ve mek a. Tam tak chuan politics a an khingpuite tihchhiat hrim hrim tumna leh tihmualpho tumna hmanrua-ah PIL kha hman phet an tum a. Ṭum khat phei chu Supreme Court-a PIL thehluh pakhat chu a thehluttu leh a thehluh dan enin court sang ber khan “Political Interest Litigation” tiin a vuah sak hial a nih kha.
Hman lawk khan Mizoramah pawh Police hnena First Information Report (FIR) thehluh kan intihhmuh vak a, political party a inepte’n an thehluh chhawk sek mai a nih kha. A tira boruak engemaw awm hluai bak chu engmah a thleng zui leh si lo. Dan kan hman tangkai dan hi inenfiah deuh kan ngai a ni. Social Media kan hman thiam loh luatah Information Technology Act kan hmang rim leh chiam a, FIR thehluh an intihhmuh leh chiam tawh bawk.
Hetianga Mizote kan awmna chhan hi kan rilru a ngheh loh vang chu thukhat ni se, dan leh dan hmanga rorelna hman tangkai kawnga kan la hniam vang leh dan hriatna kawnga kan la thanharh tawk loh vang a ni ber. Right to Information Act te hi tute-emaw tihchhiatna’n emaw pisa lama kan thawhpuite tihmualphona emaw atan baka hmang tangkai kan la tlem hle a. Sorkar thuruk haichhuah lama thawh hlawk thei ber tur leh hmang tangkai ber tur chanchinbumite lah hian he dan tha tak hi an rula-raw-neih mai mai rih a. Anti Corruption Bureau (ACB) thleng hian Prevention of Corruption Act bawhchhia hrem ngei an nih theihna tura thu thlen aiin engemaw mai mai theh lut an la tam hle.
Thil kan chik a ngai a, kan tih tak tak a ngai a, thil dik lo kan huat tak tak a ngai. Chutiang a nih loh chuan kan dan tha neihte bakah ACB a ni emaw State Vigilance Commission emaw Lokayukta pawh lo nei ta tehreng ila tun ang tho hian kan hmang thiam leh tak tak chuangin a rinawm loh. Mimal phuba inlaksakna (personal vendetta) hmanrua atana kan hman phawt chuan RTI Act emaw kan eiruk dotu pawl leh court-te hi a takin kan hmang tangkai ngai lovang. Mahse, kan ram tichhe thei leh mipui chanai, mipui sum eirukna kan hriat chu kan bawhzui ang a, kan seh tlat ang a, a tawp kan thlenpui thin tur a ni zawk.