TUNGE ṬHA BER?

Mizote hian inthlan hi kan hlut viau mai a, thingtlang kilkhawr bera chengte pawh politics virvel hre tak tak tamna state a ni a. Chuti chung chuan mi tha thlan chhuah kawngah hian kan hnufum ang reng riau mai a. A chhan bul ber chu ngaihtuahna tak tak kan sen loh vang leh vote kan thlak chhan, kan vote hlu tak kan pek kawnga kan dik loh vang a ni a. Ṭhenkhat phei chu khawngaih vote pe mai mai pawh an awm awm a sin. Keimah emaw ka chhungte emaw hlawkna tur chiah ngaihtuaha vote kan thlak chuan he ram hian hma a sawn ngai lovang a, kan changkang ngai lovang a, sorkar tha kan nei hek lovang. Party ruihchilhna thinlung nena kan vote hlu tak kan hman thin avanga kan dinhmun chhiatzia hi chu kan hre chiang tawh.

Party ruih chilh lova mi tha thlang mai tura infuih kan uar viau mai a, mi tha kan tehna erawh a inang lo thei viau thung. Ram roreltu, mipui aiawh, mipui rawngbawltu leh ram hruaitu thlang tur kan nih hi kan intheihngilh fo thin a. Ṭhenkhat phei chuan an duhtui luatah an duh ber an hre lova, mipui an tichiai zawk a, inthlan dawn apianga inthlan thuchah siam thin MKHC te, kohhran hrang hrangte leh pawl thenkhatte tha tih ang hi a tha vek hauh lo bawk. Inthlan thuchaha mi tha leh thlantlak nia an sawi thenkhatte phei hi chu thing tlawn ngila ngil satliah, ram leh hnam tana tangkaina nei lo tur an ni hlawm.

Vote thlak dawna ngaihtuahna awm chu candidate hming intlar zingah khan mi tha tak, kan veng/khaw YMA hruaitu hlun emaw kohhran thalaiah pawh inhmang tak mai an awm a ni thei. Chumi avanga kan vote ngawt kha ram pum tan chuan ho tak a ni. Nungchang tha leh hawihhawm satliah hi ram hruaitu leh dan siamtu atan an itawm ngawt hek lo. Kan branch YMA hruaitu hlun leh thlan laih leh mitthi lumen taima takte ram hruaitu atana it ve ngawt phei hi chu politics hniam tak a ni.

Ram hruaitu atan chuan YMA ngai pawimawh ringawt te, thlan laih leh mitthi lumen taima ngawt te, inkhawm taima ngawt te hi an thatna tur chhan hriat a harsa ngawt ni a. Ram hruaitu tur chuan ram leh hnam hmangaihtu, mahni inhai vur tum lova mipui tana tha tura a hriatte thawk ngam, hmathlir nei bawk si an tha ber. A zu in leh in loh emaw, a inkhawm taihmak leh khawtlanga a inhman tam lam kha tehna tlinga kan ngaih chhung chuan sorkar tha leh ram hmasawnna thawk tur kan thlang chhuak ngai lovang.

Kan vote thlak dan leh tu emaw kan vote chhan hi mpuiin kan tihsual lian tak leh kan tihsual ziah a nih avangin ngaihtuah chian a ngai a. Kan MLA-te’n ram leh hnam tana ram pum huapa hna thawk lova an bial tan chauhva thlan tlin emaw an inti thin hi mipui lam thiam loh pawh a ni ve. Mitthi an awm a, morgue van tum tur, damlo phurhna ambulance hman man tum sak tur, bial chhunga mitthi zawng zawng râla, damlo awm apiang kan turin kan beisei a. Kan beisei chin phak bak hi an thawk thei ta lo reng a nih hi. Mitthi râl leh damlo kan tur tawka kan MLA te hi kan beisei chauh a nih chuan a bâk an sâwn thei bik ta lo reng a ni maithei.

Vote thlak chungchang hrim hrima ngaihdan kan thlak ngai chu mi tha, ram tana tha ni a kan hriat kan vote dawn hian tu hi ngei chief minister atan kan vote chhuah dawn? Tunge kan state sorkara thuneihna sang ber chelhtu tur tih ngaihtuah tel a ngai tlat. America ramah te khu chuan an rama thuneihna sang ber President tur khu mipuiin an thlang mai a. Dan siam leh pawipang dang thawk turin an Parliament (Congress)-a thu tur – Senate leh House of Representatives – a awm tur a hranin an thlang a. State tinin an state hotu tur governor an thlang leh mai a, khawpui hotu Mayor pawh chutiang bawkin. An President thlan khân a thawhpui tur cabinet chu a duh duh a thlang a, Senator emaw Representative emaw an nih a ngai lo.

Keini erawh chu Presidential form of government kan ni lo va, Parliamentary form of government kan nih miau avangin Parliament emaw state assembly emaw a aiawh tur kan thlante khan an hotu ber tur an thlang leh a, chu chuan thuneihna sang tak a kengkawh ve ta tho va. Chuvangin kan biala mi tha ka tih zawng tak ka thlan tlin avang khan a hotu lu ber atan ram tana mi tha lo tak ka thlang tling tihna a ni thei ta tlat a. Chu chu fimkhur a ngaihna lai tak leh kan vote thlak dan tura kan inngaihtuah chian ngaihna lai tak chu a ni awm e.

Bialtu MLA kan thlan ruala sorkar hotu lu ber chief minister leh a thachhang dawltute thlang kan ni tih kan hriat chian a tulzia chu sorkar hnathawk kalphungah hian tehkhin a awlsam awm e. An tia lawm - kan thalai viak tha tak takte’n engineering college atangin an zir chhuak a, rilru thianghlim leh tha elkhenin ram tana an thiamna leh theihna hman tumin phur takin hna an han thawk tan a. Mahse, an pute eiru lai, nuamchena zu leh sa leh hmeichhe kawpa an chet dan an hmu reng a. Ṭha taka hna an thawhin lawm hlawh ai chuan mi â leh mawl nih an hlawh a, an hotuten an lawm lo nasa bawk si a. Hun a lokal deuh chuan saptawnga, “If you cannot win them, join them,” tihah bawk an tlu leh thin an ti zu nia!

Chutiang chu politics-ah pawh hian a awm tlat a, kan hmu fo mai. Sorkar hnathawk eiruk thiam kawnga thankin tawhten thil tha duh tak minister thar an hruai kawihte, dik taka thiltih tum an aia lal leh thuneihna lo chelh reia eiruk dan lo bel tawhten an thinlunga tur an phul dan thlengin kan hmu tawh. Rilru tluang taka politics luhchilha ram siam tuma che chhuak tam tak hi kal hmasate thawm an hriata beidawng leh duh-ve-zela ni zui ve ta hi an awm nual awm a sin! Hetianga kan ram politics a kalna chhan hi lemchan kan uar vang leh thil kan sawi tam lutuk a, a tiha tih lam kan hlamchhiah vang a ni thei ang.

Sap thufingah chuan, mipui chuan an phu tawk sorkar/hruaitu an nei thin an ti a. Chu chu kan ramah hian a thleng dik mai awm e. Kan thianpa pakhatin nupui tur duhthu a’n sam tak tak chu mi dangin, “I nupui duh ang chu pathlawi fel tak a nih ber chu,” an tihsak ang deuh a ni a. Kan kohhrante’n inthlan thuchaha political party-te’n candidate se an tih duhthu an han sam tak tak hi chuan politician, ram hruaia assembly-a dan siamtu tur lam an ngaihtuah tawh lo va, pulpit tlang chum dum dum a, “Rul thlah te u,” ti mai awm chite, hnam hnufual zinga tirhkoha kal tur emaw kohhran thalai hruaitu atana fel fe turte an ni hlawm zawk.

Kohhran hruaitute duh dante, tlawmngai pawl liante duh dante leh a bial/khawtlang mipui duh dan an hriat avang hian alawm kan MLA thlan tlinte hian ram hmasawnna atana thawh tak tak an tum loh, te ti ta ila, la na fe fe chu kan awm ngei ang. Mahse, tun dinhmunah hi chuan kan MLA thlante’n an tih ngei ngei tura an ngaih hmasak chu inkhawm taihmak, bial vil chhunga khawhar in kal tam leh damlo kan taihmak tih velte a ni a. Hei bak hma an sawn lohna chhan hi anmahni thlangtu mipuite leh an thu a kawi a ngila an zawm thin kohhran hruaitute beisei phak tawk a nih vang a nih in ring ve lo maw?

Indopui II-na hun laia Brtish sorkar leh khawvelin a mamawh chu Winston Churchill kha a ni a. Eptu lamte’n a zu hehzia leh a churut zuk tamzia te sel thin mahse, Adolf Hitler a hmachhawna hneha khawvel chhandam tur chuan ani kha a tha ber tlat a ni. Iran rama Muslim puithiam firfiak Ayatollah Khomeini-a’n an ram thlarau leh sorkar thuneitu ber a nih a, Tehran a US Embassy hual a nih khan Maranatha Baptist Church a Sunday School hotupa US President James Earl Carter Jr. (Jimmy Carter) chu America mipui tan an mite chhanchhuak tur khân a hman tlak loh khawp mai. Mahse, amah thlaktu (Wild West) film a cowboy rorum tak lema chang thin Ronald Reagan a sorkar meuh chuan an mihrente an chhuah nghal rawk rawk mai a nih kha.

Chutiang chuan Mizoram hruaitu atana kan mamawh hi tun hunah chuan kohhrana inhmang tak emaw, mitthi râl leh damlo kan’ taima ni lovin ram hmangaih tak taktu, hnathawk thei, a tak taka hmasawnna ngaihtuaha veitu leh a thawh dan tura a ngaihna hria a ni e. Tunah hian kan ram mamawh ber chu eirukna laka fihlim satliah ni lo, hmasawnna daltu eirukna a taka do ngam leh do theitu leh ram hmasawnna thawk tura hmathlir (vision) nei a tih tak taka thawk tur hruaitu a ni a. Chumi thlang tur chuan kan ngaihtuahna fim tak i hmang ang u le.