Guest writer
HC Vanlalruata
HUMHALH
Zaithiam hmingthang Steve Martin khan a hla pakhatah mipui hriatrengna (public memory) tawizia a tarlang a, Mizote hi min tihchhan leh zual emaw ni tih palh awl a ni. Thil reng reng hi haw haw leh ri deuh hut hut a bawhzui a, hun rei lo te chhung ri hluai a, arbawm hal an sawi ang mai a daih rei lo kan ni chawk. Social media-ah hian a chiang em em mai. Kuhva ro tawlh dova thisen chhuak khawp pawha kan la tan hma hauhvin CM pahnih inbiak laia thlalak a lo lang ve, Abu Mazumdar lakah kuhva ro sumdawnna chungchanga kan thinlung kalsanin kan hun pum kan pe thuai a. A tuk lawkah Abu-a ai chuan Kamrul Laskar/ Kamlova Chhangte kan buaipui san leh mai a ni.
Mizo mipate kan lo phunchiar tawhzia leh thil tenau, hmeichhia pawhin an sawi peih meuh loh tur kan khel peihzia hi social media hian min mualpho nasa ta hle. Sapho thusawi pakhat chu hei hi a ni - "Great minds discuss ideas. Average minds discuss events. Small minds discuss people." Mi ropui chuan hriatna leh ngaihtuahna ropui lama titi a tuipui a. Mi vantlangte’n thil thleng mek an sawi a. Rilru te-ve (small minds) erawh chuan a mihringpuite a rel thin, tihna a ni awm e.
Tunlai mipaho hian Mizo pawh ni chiah lo te, Mizo-ah pawh ‘vohbik’ han tih tura ni chiah lo, mahse, rilru lama harsatna neite thlengin an chanchin kan sawi peih ta mai a. Mihring ni ve hauh lo, sakei chanchinte thleng hian kan khel tawk a ni ta awm a sin! Sakeiin ni khata a sa ei zat leh senso aṭanga kum khata sakei eitur atana senso lo chhut thlapte kan awm a. Hrilen avanga kan awmawl luat hrin a nih chuan inngaihdam theih ni turah i ngai ang.
Ngaihdan hrang hrang neih theihna chanvo hi kan nei the meuh mai a, inzahsak tawn tur a ni. Assam nena ramri a buaina kaihhnawih a tharum thawhna a thlen hnu hian thildang kan buaipui tam leh hman tawh fu mai a. Social media lama a thahnemngai zualte sawi danah hi chuan ram hnuk khawih em em vek a ni hlawm. Mahse, ram leh hnam hnuk khawih hi kan ngaihthah rangin ram hnuk khawih ni a kan sawi dangah kan pakai rang leh lutuk a, hnam humhalh kawngah hian a tak ram kan varpawh pha lo tih a lang thin. Hei hi a pawi ngawt mai.
Central YMA hian ram leh hnam humhalh kumpuan hi vawi tam tak a kum zawn tak meuh meuhvin an puang tawh a. Mizo nihphung diktak angin hruaitute’n an sawi thiam bawk a kan thle dual dual mai a. Mahse, a takin an han kalpui a, a tawpah chuan ruihhlo leh zu do bawkah an keuhthlu leh thin. Hei hi eng ang pawhin sawi pial tum mahse a dik a ni tih hi a chiang a. Kum 2004-2005 SRS din a, ruihhlo do an lak ngawrh vanglai a, a tawp tak tak a (ruihhlo do hming pu-a) zu dap leh mansak a a hmawr an bawk leh thin ang tho kha a ni ber a. Muffler phiar chauh thiam hnena kawrlum phiartir tum ang vel a ni.
Myanmar aṭanga kuhva ro (supari) lo lut kan do vung vanglai pawh khan a sawi thiamte’n an sawi tlawr nasa bawk a, kuhva ro tawlh hi kan ram leh hnam hmelma lian berah an chhuah a. Mexico rama ruihhlo hmanga sumdawng hriat lar, Don Pablo Emilio Escobar Gaviria (1949-1993) hming hmer tel a hlado chham hnana ‘ Mexico-a Escobar dan kalha sumdawnna’ ti a sawiin kan ram chu kuhva ro sumdawnna avanga chhe lailet ta der angin an ziak hlawm a nih kha.
A chunga kan sawi, ruihhlo tawlhte leh kuhva ro emaw eng hmang pawha dan kalha sumdawnna te hi chu han fak rual a ni lo – ruihhlo tih loh thildang zawng hi dan anga tawlh theih a nih hma chuan. Mahse, Mexico leh Colombia a ruihhlo (cocaine) hmanga dan kalha sumdawnna te ang em ema tehkhin a, patla khata khai chi chiah erawh chu a ni em tih ngaihtuah a ngai viau. He ram pahniha misual rual leh hel pawlte chet dan rapthlak tak mai leh mipuite tawrhna nasa tak mai, ruihhlo tawlhtute’n thlan pakhata ruang 100 aia tam an lo zalh tih angte hi keini sikret, eitur leh intur dan kalha tawlh nena khaikhin chiam chi niin a lang lo.
Hetianga thil hrang hrang chuk lawra social media lama mipaho phunchiar a zual em em lai hian kan buzawl ngei-ah min run mek a. Kan hmuh hmaih lianin economy lama kan chhiatna leh sum hmanga inchimral theihna thleng mek hi mi tam berin kan vei hauh lo niin a lang. Mizoram a bilat lei (cement), thirtlawn (iron rod) bakah balu zuartute dinhmun hi ngaihtuah chian a, bawhzui nghal ngai a ni.
All Mizoram Cement and Iron Rod Dealers’ Association (AMCIRD) hruaitute sawi dan chuan Aizawl Municipal Corporation (AMC) huam chhungah hian Mizo hming hawh a, a taka vai sumdawnna ni si insakna bungraw zuar hi dawr 85 bawr vel an awm mek a nih awm chu!
AMCIRD hruaitute chuan Bawngkawn leh Zemabawk phei velah sawn Mizo hminga dawr siam ni si, Mizovin an nghah ngai loh, vai hlirin nitina an nghah hi dawr 30 vel zet a awm niin an hria a. Thenfai huphurhawm khawpin Bawngkawn leh Zemabawk-ah hian sorkara Mizo hminga inziaklut si, a taka hnamdang dawr ni si hi a tam a; tih ngaihna tak pawh a awm lo hial niin an sawi. Aizawl tlaklam veng 2-a khawtlangin zu tihrem tum ang vel a ni tawh a ni mahna. Salem Veng ngawt pawh hi mi thahnemngaite chu an mangang mek tawh a ni.
An sawi zel dan chuan a dawr hming tumtu Mizo hian a dawr len dan a zirin thla khatah Rs 20,000/- aṭanga Rs 30,000/- vel an dawng thin a ni awm e. Juda Iskariota’n khawvel chhandamtu a hralhna man aiin (a hun lai pawisa hlutna chhutin) kan hnam an hralhna hi a man a to lo hle mai a, a pawi dan erawh chu kan teh thiam kher lovang. Thawk lova sum lakluh duhna avangte, thawhchhuah ni lo, mipui sum eiruk pawisak lohna avangte hian he ram hi nasa takin a tlu chhe tawh a ni tih hi pawm harsa kan ti hle a. ‘Moral issue’ a dah mai awmte kan khukpui ruai lai hian a tak taka he ram leh hnam eichhe mekte hi kan hlahthlem leh si a nih hi.
Tunhma a ka lo chik ve mai mai thin chu sorkar hnathawk chung chang a ni a. Assam state sorkar hnuaia district pakhat kan nih lai a Mizo district-a awm sorkar hnathawk hnamdangte chauh ni lovin UT kan nih leh a hnu lam thleng pawhin hnamdang sorkar hnathawkte khan an chhungkhat lainate rawn hruailutin Mizoram sorkar hnuai a hna ruakah an thun a, chutiang chuan a intira-mei-kai chho duah rei khawp mai. Hetah hian hnamdangin hna hmu ve suh se, tihna lam ni lovin a ram leilung fate thawh theih leh thiam ve reng kha pawn lammi-in an rawn thawk ta kha a tha lo lai ber chu a ni.
Hetiang chiah hian Mizorama insakna bungraw zuar hnamdangte leh concrete building min sak saktute tangrual hian min zim tawt mek a nih hi. A taka thuneihna nei lo, mahse an thu zawm hlawh fu si YMA-in hnathawk hlawh an bitukah Mizo mistiri leh anmahni puitute hlawh aia hniamin hnamdang hnathawkte hlawh an siamsak a. Sum harsatna avangin a chhawr man tlawm zawk kan bawh a. Chutih laiin thiam takin ‘Ṭheka’ kan tih mai a chhawr turin vaiho hi an intawktarh ta a, chutah chuan tam tak chu an tawlhthlu nasa ta hle a nih hi.
‘Ṭheka’ a vai mistiri chhawr hlawk leh hlawk loh chungchang hi chu hre ve riai ruai mah i la, kan sawi tum ber a ni lo. Mihausa, sum leh pai lama harsatna nei ve hauh lote’n ‘Ṭheka’ a vai mistiri leh amah puitute an chhawr chiah hian an chhawrte khan an duhna hmun tak ami insakna bungrua kha an lei mai a, an inthlung kual nghet nasa hle a. Chubakah state pawn aṭanga a hlawma an lak phei chuan vai ‘head mistiri’ tan chuan help hlir a ni mai.
Chumi piahlam chu a la awm ta cheu a. Vai mistiri kuta ngaihsam taka dah a nih khan ‘Ṭheka’ a insatu khan insakna bungrua chu an hnampui, an tawnga an biak theih leh sakhaw rindan tawmpuitu ni bawkte hnen aṭangin a lei ngei ngei a, an inzawm ru vek a. Chutah chuan hnungthak an inhiahtawn ta thin a. Mizorama ‘cement mistiri’ lo chhuakte hian hnungzuitu an nei zel a, thiam vak lo pawh mistiri chhawr rei tawhin a pawm chuan ‘mistiri’ ah kaisantir an ni zel mai a ni.
Insak kawnga thiamna nei lo, Mizo tawng thiam si khan a hnuaiah mistiri tam fe ruaiin in engemawzat sak hna kha a rualin an thawk mek bawk. Ani chuan ‘commission’ kan tih mai ang chi kha a fanghma no ei hmiah hmiah mai a ni. Hetiang hi a tak takin kan tam hmu tawh mai. Mizorama insak hna hmanga sum tam tham a khawl hnu-ah a aia hlawk zawka a ngaih insak bungraw dawr siam a sumdawnna a luhchilh leh ta a. Mizo (tlangmi) hming hawh a, tribal phena a sumdawn miau avangin chhiah rit a tih em em Income Tax a awl theih phah a. Chu bakah Assam aṭanga a rawn kawi chhoh helai a in sa a kan chhawr mekte nen khan inthlun zawmin a thil zawrh hi Mizo insakna dawr neitute aiin nasa takin a hralh thei zawk a ni.
Mizo thalaite’n an peih loh vang ni lova hna an hmuh loh vanga awmawl ta an nih an chhuanlam mek lai hian Karimganj tlangvalin Mizoramah thawh sen loh hna an rawn hmu a. An lo lut a, midang tam tak an rawn hruailut zel a. In humhalhna atana sapho min siamsak BEFR, 1873 pawh awmze nei lovin kan siam mek a nih hi. Mizo tlangval hi zing taka a thawh a, taima taka hna a thawh loh chuan kan hmabak hi a thim ta hle mai.
He hnam zahawmna innghahna bul chu taimakna, hna thawh, mahni kutkawiha intodelh leh tih tak takna a ni a, chu chu ram leh hnam himna kulhpui diktak chu a ni.