Guest writer
HC Vanlalruata
VOTE THLAK CHHAN
Sorkar hnathawkte hi ram hruaitu, minister-te leh sorkarna chelhtute ang bawka pawimawh an nihna chen a awm a, an pawimawh zawkna lai a awm thei bawk. Ministry chu a lo kal a, a dang an lo kal leh a, sorkar hnathawkte erawh chu an awm reng ṭhin a. Sorkarna chelhtuten mipui hmasawnna atana ruahmanna an siamte a taka thawktu an ni a, sorkar hnathawkte hi mipui hmasawnna tura a hmanrua an ni. Mawhphurhna chin an nei a, anmahni thununtu, mipui aiawha mipui thlante erawh chu a tawpkhawka mawhphurtu an ni thung. Chuvang chuan alawm, rel khalh ngai reng reng lo Railway Minister te pawhin rel chetsual avanga mawhphurhna (moral responsibility) laa an ban ṭhin ni.
Democracy-a mipui aiawha thlan sorkarna chelhtuten chhan hrang hrang vangin rorelna dik an kengkawh ngam lo ṭhin a, chumi avanga sorkar siamtu leh neitu mipui tawrhna hi a nasa ngawt mai. Mizoram phei hi chu a tuar nasa ber pawl kan ni awm e. An thuhnuaia awm, mipuite tana ruahmanna an siamte hlen chhuaka thawka a hmanrua ber sorkar hnathawkte chu an thunnun thei lo va, thunun tur pawhin ‘moral right’ an nei lo fo.
Sorkar hnathawkten duhtawka an eiruk theih a, hna an thawh ṭhat loh ngam a, rawng an bawlsak mipuite chanai eisak a, an rah beh ngam chhan chu mipui thlan sorkar dik loh leh nep vang bâk a ni ngai lo. Mipui thlan leh mipui aiawha sorkarna chelha kalpuituten mipui hmakhua leh hmasawnna aia thuneihna an chan chhunga inhaivura hausak leh mahni vua leh vang leh party lama an tana thawktute sum lak luhna ringawt an ngaihtuah ṭhin avanga tun hun hi thleng kan ni a. Chumi avanga mi tam takin inthlan dawn pawha beidawnna thinlung an put tak chhan hi a ni.
Sorkar hnathawk tam tak hian sorkar aṭangin (mipui sum hmangin) hlawh ṭha tak an nei a, hlawh piah lamah a behbawm hamthatna tam tak an nei bawk a, chuti chunga an hlawh leh a behbawm duh khawp lova mipui chanai eiruk hram hram tum leh a taka eiru hi kan khawi tam khawp mai. Hetianga mipui chanai an eiruk ngam chhan hi ram hruaituten eiruk an huat tawk loh mai piah lamah mahni hlawkna ringawt an ngaihtuaha an um vang mai a ni.
A nihna takah chuan Mizoramah hian kan ram hruaitute leh sorkar hnathawkte hian mipui hmasawnna atana sum ruahman hi a chenin an chen a ni ber a, ṭang rual lo sela chuan an chen thei hauh lo vang a, an ṭan rual chiah loh pawhin an thiltih dik loh an inhriat loh der siak tih hai rual a ni lo, an inhlahthlem bawk. Chuti ni lo sela chuan UT kan nih lai aṭanga Home Ministry sum duhtawka hmang ṭhin, state nih hnuah pawh sorkar laipuiin kumtin sum tam tham tak a pek ziah Mizorama cheng mipui mimir hi heti khawpa rethei leh dinhmun tleuva awm tur hi kan ni tawh lo.
A theiin an ei a, an chawm a, an hawp a, an daibaw bawk a ni ber a. Kum tina Mizoram sum ruahman (budget) tam tham tak awm chhawr ṭangkai ve ngai reng reng lo hi an tam em em a, Mihring zaa sawm tling lote erawh chuan a chenin an chen thung a nih hi. Chutiang hote chu rei lote chhungin an hausa thut a, an in leh lo aṭangin thup rual lohvin an sum ngahzia an pho lang a. Chutianga an tih avang chuan mipui mimir, budget sum aṭanga chanvo nei ve ngai reng reng loten nitina kan eizawnna atana kan mamawh ngawih ngawih kan kawngpuite chu a chhe em em a, a chhiat chhan chu kawngpui siamna tur leh enkawlna tur ei bo thlau a awm tihna a ni.
Kan kawngpui ringawt pawh hi han luh chilh ta ila. Kum 10 daih tura mipui sum cheng tam tak sênga an siam khan kum khat/fur khat a daih miau loh chuan kum 10 ral hnuah enkawlna sum (maintenance fund) awm chauh tur a nih si avangin kum sawm chhung a chhe zui ta mai a ni. Chu kawngpuia kal maxicab, bus leh mimal lirtheia zinte bakah kan nitin mamawh phurtu truck-te hmun danga hnathawhna hmanraw phur luttute chu chu kawngpui chhia chuan nasa takin min tikhawlhkhamin min tibuai ta a nih hi. A taka thawktu sorkar hnathawkte khalh dik ngam loh chu sawi loh mipui sum eiruk lama thurualpui a, vai leh zo contractor-te thunun ngam lo khawpa hnung thak inhiahsakna chu kan tuar mek a. Hei hi inthlannaa kan vote chhuah chhun chu a la ni mai awm a sin!
He kalphungah zet hi chuan mual eng hmu phak lo laklawh chu kan ekcheh ṭhut ngawt ngawt mai loh chuan kawng dang a awm lo. Chu kalphung chhe takah chuan dik lo deuhva thil tih loh chuan engmah hi a hlawk tak tak pha lo va, mi dik leh dik taka thil ti hrim hrim tan din chhuahna tur kawng a kaw lo. A paurau leh pamham apiang an ding chang a, dan bawhchhiaa mipui chanai eirute man leh hrem tawh theih tawh lohnaah chuan remchanna inang tlang (equal opportunity) leh intluktlanna hian awmzia a nei pha hek lo. Mahse, chu chu kan vote chhuah chu a ni a, budget la pharh ve loh chu sawi loh budget sumin a thlen phak ngai reng reng loh te chu thla aikhirh ang tlatin an la awm ta reng a ni.
Chutianga Mizoram mipui tam zawk an awmna chhan chu an vote thlak chhan an hriat chian loh vang leh, an vote dan thinlung a dik loh vang a ni a. An vote dan a dik loh chhan chu kawng dik lovah hruaia an awm vang a ni a, politician ṭawngkam thiam leh bumhmangte avanga kal ngaihna hre lo an ni. Mizote hi thu kan awih a, hruai kan nuam a, evangelist hrang hrangte Pathian thu rin dan hrang avanga kohhran pawl hrang kan tam danah pawh hian a lang chiang reng mai. Bible chhiar thiam vek ni si kha, thuhriltu khabe mistiri-te hrilhfiah dan hrang avangin kohhran pawl hrang za nufa kan nei mek a nih hi.
Mizoten vote kan thlak laia kan thlâk chhan, party/candidate kan thlan chhan chu keimah leh ka chhungten kan chhawr theih tur tih te, kan party candidate a ni a tih te, khawtlang tana ṭangkai a, kohhranah a inhmang nasa a tih te leh khawhar in kal leh dam lo kan a taima tih te a ni ber. Chuti kawng zawnga vote tur hre mumal lo pawhin ram hruaitu atana party hruaitu ṭha lam emaw, an thuken (policy) ṭha lam ni lovin chaka an rin party lam an thlawp bawk. Hetiang a nih chhung hi chuan ram hruaitu hi kan tan, kan ram leh mipui tana ṭha tur kan thlang chhuak ngai lo vang.
Keimahni mimal hamṭhatna atan emaw kan vote a, kan biala candidate kha ka ṭhian emaw kan laina hnai emaw a nih avanga vote hi kan la ching reng dawn a nih chuan kan ekna ngaiah kan e reng ang a. MLA atana kan duhzawngte kha mitthi an vui taimak leh dam lo an kan tam beiseia kan vote chuan kan vote chhuah tur chu chhe tak zel a ni ang. Kan ram leh hnam leh mipui, ram pum hmasawnna atana vote kan thlak hunah he ram hian hma a sawn ang a, kan politician-te pawhin thil mai mai an ti ngam tawh lo vang a, thil an ti mai mai ngam tawh hek lo vang. Kan biala candidate kan vote khan tu nge chief minister kan vote chhuah dawn tih pawh chhut tel ngei a ṭul hle ang.