Guest writer
HC Vanlalruata
KUM ZEP
Mizorama cheng nghet, a then phei chu kumpinu awpna hnuai atanga India a zalen hma daiha heta inbengbel tawh Gorkha-te hi a tam ber chu Hindu sakhaw bia an ni awm e. Anni hi bawngvulh hnam ang deuhva ngaih an ni chungin hna dang thawk, sorkar leh sipai lam (British sorkar hnuaia thawk leh India sipai a tang) a nihna sang tak tak chelhte pawh an awm tho tih kan hre vek.
Mizote’n Gorkha bawng vulh, bawnghnute an sawr chhuah tak dan hi fiamthu na’n kan hmang thin a. Bawnghnute tak/dal lam sawi na’n – tuipawlh, tuipawlh loh, tui pawlh loh tak tak, a sawr hlim – tite-in kan sawi thin. Gorkha bawnghnute theka a semte pawh a tirah a tak viau a, theka a latu an tam tial tial a, a dal ta telh telh thin niin kan sawi a, a dik chin thui tak pawh a awm awm e.
Chutih lai chuan Kristian em em a insawi Mizote hian fiamthu na’na kan Gorkha unaute kan hman dan aia nasa hian kan nunphung a dik lo zawk tih hi kan pawm ngam a hun ta. Kristianna chu khawvela sakhaw tha ber niin kan pawm a, sakhaw dang zuitute chu ‘ring-lo-mi’ tite leh ‘milem-bia’ tite-in kan sawi a. Kristian sakhua chu chhandamna hawlh tlang, sakhaw tha ber a nih angina, Kristiante pawh sakhaw dang zuitute aiin kan tha zawk tur a ni tih lam inzirtirna erawh chu a tam lo hle.
Chuvang chu ni maw – kan thingzaite leh kan lungchherte reng rengin a hming chawi anga a len zawng leh sei zawng a pha ta lo vek mai a. Kan tlangval lai kha chuan cubic lung kan tih kha tukkhum sai ngar ngara chawi a ngai a, tunah hian kan chak tawh lo zawk chungin rit kan ti ta mang lo. Kum 1960-70 chho vela chartin (4x3 inches) thingzai kha in hlui deuhah hmuh tur a la awm a, tunlai chartin nen chuan inlenhleih tak a ni. Bawnghnute mai ni lovin petrol pawlhdal thlengin kan ching a, eirawngbawlna gas bur thlenga khawih chingpen ching chu Mizo Kristiante ngei hi kan ni.
Pastor Chhawna’n, ‘miretheiin ruk ru lovin, kawr suit hate’n ruk an la ru ang,’ tih a hrilhlawk lah chu a’n thleng dik chiang em em mai a. Eiruk hi sapho pawhin ‘white-collared crime’ tiin an lo vuah reng a. Kan rama eirukna hluar em em chhan ni a lang chu, eiruk ching kan tihte hi mirethei daikil kara awm leh veng keltil a hmeithai zu zuarte emaw ni lova, sorkar officer lian, khawtlang leh kohhranah pawh nihna pawimawh chelh an nih hlawm avanga, mipui mimirin kan entawn, kan ngaihsan leh tlawn rawnte an nih vang a ni.
“Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni,” tih Bible thuchang, pulpit leh hmun danga kan rawngbawltute’n an sawi rawtui tak meuh loh avang leh sual tinreng bul chu zu kan puh tak daih hnu hian eirukna leh eiruk hmangte hi he ‘Kristian ram’ ti a vuahah hian an lo huangtau ta em em mai a. Khawtlang hruaitute’n an thinhrik chu sawi loh, an tlawn tak bawk si avangin sakhaw dang biate kan puh ang deuhvin ‘milem (tangka) bia’ kan lo tam ta hle a. Chutiang zingah chuan kohhran leh khawtlanga chanvo pawimawh chang, official leh politician eiruk hreh hauh lote an kat ta nuk mai chu a nih hi.
Mizo Kristian inti, sakhaw dang zuitute aia tha leh thianghlim zawk, thih hnu khawvel piah lamah pawh chanvo lian tak chang ngei tura insawi rawtui thinte hi kan nunphung dik lo tlangpui chu a hmalamah kan sawi tawh a. Mi thenkhat pawh ni satliah lo, Mizoram mipui tam takin an pawm zam em em leh pawi viau a an ngaih lem loh chu kum zepruk hi a ni. Kum dang kan theihnghilh tawh pawhin kumin February thla a tawp chiah khan kan sorkar hnathawk tam tak pension-in a rualin an chhuak nguah nguah mai a. March thla tawpah kan heti leh ngei bawk ang.
Hei hi a chhan chu tunhma a matric/HSLC ekzam dawna ekzamna tur lehkha pawimawh buatsaih lai a kumzat tihtlem/zepruk kan chin vang mai a ni. Tam tak chuan sorkar hnathawh an tum avangin an kum zep ru a, an pian kum diktak aia tlai zawk an ziak a. Tam tak erawh chu an sikul hotute’n an pian kum diktak ai a kum 1 atanga kum 2, kum 3 leh a aia tam zawk thlenga an ziah naupan’ sak vang a ni. Hetiang avanga (sorkarin kum 60 an tlin kuma superannuation a chhuak tura a tih) pension hun tawh hnu a kum engemawzat hna la thawk zui hi an tam mai.
Chumi piahlam chu a la awm cheu. Officer lian ve tak (thi tawh)-in ka hnenah ngei a sawi chu Assam Education Board khan sorkar hnathawkte matric certificate a an duhdana an kum thlak danglam theih hun a hawng a - MBSE pian hma tihna. Chu ‘khawngaihna hun’ hawn chu bawhzuiin Mizoram sorkar hnuaia thawk tam takin Gauhati-a zu kalin an pian kum an zuk tidanglam a, rei leh zual sorkar hna an thawh theihna turin an kum an zu ziak naupang a. Hetiang hi tangka sum ngainat, milem biakna leh eiruk (corruption) diktak a ni.
Matric ekzam dawn, examination form dahkhah lai a sorkar hnathawh tum a pian kum inziah naupanna chang hre tawhte kha chu ‘corruption’ lamah an mit a meng tawh hle tihna-ah a ngaih theih awm e. Sorkarin pension kum a bituk, kum 60 an nih hnu pawha thawk a, thlakip hlawh leh sorkar atanga hamthatna awmte la hui zui zel duhna thinlung atanga lo chhuah a ni miau a. Hetiang hi kohhran rawngbawltu zingah pawh an tam khawp mai.
A dang leh chu zirtirtute hnena an kum ziak danglam tura ngente an ni a. Tunhma khan birth certificate te a awm mumal loh avangin Presbyterian kohhranah chuan nausen an nih laia baptisma an channa certificate kha dik tawk tura ngaih a ni. Mahse, birth/baptisma certificate phut kher a ni ngai lova, chuvangin High School headmaster-te’n pian kum duh zat zat an ziak thei mai a. Hetiang ni lem lo, sikul thuneitute’n sorkar hna la thawk tura an ngai avanga an zirlaite pian kum an ziah naupansak pawh an tam mai.
Khatih hunlai khan zirtirtu tam ber khan thilsualti-ah an inngai kher lovang a, an zirlaite tana thiltha ti-ah an inngai zawk mai thei. Mahse, ‘morality’ zawnga ngaihtuah chuan an zirlaite kha dawt sawi leh thil dik lo tih pawisak lohna kawngah an hruai sual daih tawh a ni. Kan zir thin, US president ropui Abraham Lincoln-a’n kum 6 mi a nih lai a, hrem a tawrhna turah pawh a pa hnenah dawt a sawi thei lo tih a sawi, zirtirna tha tak nei, kha thu min zirtirtute ngei khan an bawhchhia a, kawng dik lovah an zirlaite an kaihruai tih loh theih a ni lo.
Kum eiruk hi mipui sum (public money) eiruk tluka ram leh hnam tana thil pawi chu a ni pha em em lovah kan ngai a ni mai thei e. Mahse, kan Mizo khawtlang nuna ‘moral turpitude’ lan chhuahna leh hluarna chhan pakhatah puh loh theih a ni lo. Chumi piah lamah chuan sorkar hna chawlhsan hun tawh hnu a hlawh leh a behbawm chen zui duh avanga pian kum dik tak aia naupang a inziah emaw, zirtirtute’n an ziahsak emaw hian sorkar hnathawk dang an hnuai amite kaisanna tur (kaisan hun tawh si) an dang char char a. Chumi kal zelah chuan sorkar hna thawk thei thalai tam tak hna hmu mai thei lovin an siam bawk a ni.
Chutih rual vel chuan kum dik lo ziak/ziahsakho hi February/March thla tawpah an pension rual leh thup thup a, chu chuan sorkar tan harsatna a siam nasa viau zel a ni. A thuhrimin pian kum dik tak pawh nei lo, kohhran kum, sikul kum leh sorkar kum nei hrang nih hrim hrim pawh hi sakhaw dang zawng zawng ai a chungnung, Kristian sakhaw betu tan chuan zahthlak a ngaih tur niawm tak a ni. Kohhran hruaitute tan phei chuan tih-sa-loh niawm tak a nih laiin an bang chuang bik der lo.
Duhthu sam ta ila, kan zavai a kan tih atana a that em em rualin kohhran leh khawtlang hruaitu nihna chelh leh mi langsar chin tal hi chuan, “Hei, ka pian kum hi kan zirtirtute’n an lo ziak dik lova. Ka pian kum dik tak atanga chhutin ka pension hun chu hemi ni hi a ni a, ka pension hun tur dik taka pension turin ruahmanna min siamsak rawh u,” tiin thuneitute hnenah thlen ta sela, chu chu mi dik leh rinawm, sakhaw dang ai a chungnung zuitute tihdan tur dik tak chu ni awm tak a ni. Veng keltila rui thle mai mai, tu-khaw-kha hriat lohvin an tih loh paw’n, kohhran leh khawtlang hruaitu ni pha, mi entawn ni pha chinin an tih ngat chuan kan entawn sup sup ngei ang.
Infiamna lama kan pawl lian chin hruaitute’n an sawi dan chuan kum zep then kan chin hi naupang lam infiamna-ah chuan kan thatpui viau a. Mahse, kum upa deuh china India rampum huap inelna-ah kan thlen san theih loh phah a ni, an ti a, a dik ngei pawh a rinawm. Ram changkang a kum an zepruk theih miah tawh loh lai a, kum zepru kan la awm hrim hrim mai pawh hi hnam hnufual kan nihna mualphotu lian tak a tling.
Sorkar hna kan thawk emaw, sorkar hnuai a peng dangah kan awm emaw, eng hna pawh thawkin eng dinhmun pawh chelh ila, kan pian kum dik tak behchhan a kan thawh hi a bul tan thatna a nih rualin kawng hrang hrangah a pawimawh a. Hna thawh tan phat atanga dawt hmanga bul kan tan a nih chuan chunglam malsawmna pawh hi kan beisei ngam dawn em ni? Kan ramah hian dikna-in rorel se kan duh tak tak a nih chuan a bul thum atanga kan dik hi a pawimawh tak zet a ni tih hi i hre thar leh teh ang u.