ELECTION COMMISSION

Khawvel pumah hian sorkara a lungthu pakhat a kal fawr hun hi a thleng fova. India, thuneihna lungthu pa­thum enkawlna hnuaia awmna ramah pawh hian a thleng thin. Hetianga thil a thlen chhan hi lungthu dang an hlawhchham vang emaw mipui rin an hlawh loh vang emaw a ni duh hle a. Ram mipuiin an mamawh em avanga engemaw rawn pâwng chhuak hrim hrim hi thil awm thei a ni.

Misual rual intelkhawm, ‘Mafia’ ti a vuah, mi hausate vau beta sorkar thuneitute nena inthuruala mipui rikrâp thin hun rapthlak tak kha Italy ramah a lo thleng a. Hetianga mi tawrawt leh pawisak nei lo rualin an duh thâla chet an han la tak tak kha chu Italy mipui mimir kha an rum tak meuhva. Anmahni humhimtu tur ram hruaitu (politician) leh Police lam thlenga sum leh pai hmanga vawma che thei lova an awm takah kha chuan an hmabâk a thim takzet a ni. Chutih lai chuan eirukna tam lutuk do turin Italian magistrate Giovanni Falcone a thawhpuite an lo pen chhuak ta a. Amah Giovanni Falcone tiam hian magistrate tam tak chu Mafia ho mirawihte’n an that a, mahse, anmahni zuitu an lo chhuak zel a, nasa takin Italy ram chu an thiam thianghlim thei a ni.

India ramah pawh kum 1990s chho khan sum tam tham tak tak chheprelh chanchin (Hawala an tih mai) kha a lâr êm êm mai a. Khatihlaia Prime Minister Pamulaparti Venkata Narasimha Rao kaihhruai Congress sorkar khan kha thil kha a do hneh lo mai ni lovin tam tak chuan sorkar thuneitu liante kha an inhnamhnawih niin an puh a. Sorkar a thibeh mai bakah eptu lam hruaitute pawhin rinhlelh an kai nasa hle. Narasimha Rao sorkar phar thlak mai tur chhanna atana sum tam tham fe hmanga sorkar thlawp tura MP thenkhat an tham thu (cash for vote scam) khan sorkar kha a chaih buai tawk hrim hrim a. Parliament-ah ro an rel thei lova, mipui mimir an lungawi lo hle a ni.

Mipui rorelna ramah chuan lungrual tak si a inkamki tawn tur ban pathum - sorkar, dan siam pawl leh court rorelna (executive, legislature leh judiciary) a awm a. A dang an hlawhchham chuan pakhat a rawn pawng thin a. Ram pum tana thil pawi ‘hawala’ a tihreh theih lih avangin sorkar kha awmze nei mang lovin a kal a, Parliament inkhawmah lah thumum engmah a awm thei si lo. Chutih hun lai tak chuan ‘judicial activism’ an tih tak mai, roreltu (judge) te leh ukil-te kha dikna duhin an lo pen chhuah hun a lo thleng ta a. Supreme Court judge pahnih - Justice V R Krishna Iyer leh Justice P N Bhagwati te’n thutlukna pawi­mawh tak an siam khan Public Interest Litigation (PIL) kawng a hawng ta a, chu chuan India ramah ‘judicial activism’ a rawn hring ta a ni.

Hetiang deuh hian sorkar peng ni si, thuneihna (autonomy) hranpa nei tura Constitution-in a serh hran tam tak pawhin an thuneihna an rawn hauh chho zel a. Comptroller and Auditor General of India thuneihnate pawh tunhma ang ngawt a lo ni thei ta lova, a audit report chhui zuitu Public Accounts Committee (PAC) kalphung pawh a inher danglam chho ve ta zel a nih hi. Chutianga sorkar peng pakhat zinga danglam nasa ber leh thuneihna nasa taka hmang chho ta chu Election Commission of India hi a ni awm e.

India rama inthlan buatsaih leh buaipui tura India Constitution hnuaia din Election Commission hi tunhma chuan sakei ha nei lo ang deuhvah tam takin an ngai thin a, sorkar ding laiin a duh duha hmanrua a a hman theih, sorkar duh hun huna inthlan buatsaih mai leh rorellai party-in an duhdan dana an hnuh kawi theihah thenkhat phei chuan an ngai a. A hotupa ber Chief Election Commissioner leh Election Commissioner dangte hi IAS chawl tawh, sorkarin a chhawr fe tawh an nih hlawm avangin a ruattu sorkar chunga an lawm ta phêng leh mitmei an ven luatah hetiang deuhva puhmawhna leh ngaihna hi a awm ta a ni mai thei.

Tamil Nadu cadre IAS kum 1955 batch Tirunellai Narayana Iyer Seshan (T.N. Seshan) kha IAS aṭanga a chawlh hnu-ah kum 1990 khan Chief Election Commissioner of India 10-na atan lakluh a ni a, kum 1996 thleng khan he hna hi a chelh a ni. India rama inthlan dan kalphung fel lo tak tak siamthat (electoral reforms) hna a thawh bakah Election Commission of India dinhmun leh land an thlak dawrh khawpin a thuneihna a ching danglam a. Chu chu tun thlenga miin an la hriat reng chhan a ni a. India sorkar laipui a officer lal ber Cabinet Secretary lo ni tawh a nih leh kum 1996 a Ramon Magsaysay Award (Asia khawmualpui Nobel Prize an tih mai) dawng tawh a nihna aiin Election Commission dinhmun a chawisan hian khawvel hriat a hlawh tir zawk a ni.

Seshan-a’n Election Commission-a sorkarna a lâk hnu hian thil a danglam nasa hle a, sorkar dinglaiin a duh duha a kaihkawi theiha ngaih deuh thin chu mahni ngaihdan malpui tiat nei angin a lo er chhuak ta a. Election Commission-in a tih chu a tih a ni mai a, inthlanna chungchangah na na na chuan rorellai party emaw eptu party emaw pawhin an thu a kawi a ngilin an zawm mai tur a ni tih kha a thu rolum a ni a. Khatihlaia Prime Minister P.V. Narasimha Rao pawh kha Election Commission thiltih dana inrawlh tum deuhvah puhin, “He is the Prime Minister of India, nothing more, nothing less,” (India Prime Minister a ni mai a, a ropui viau hranpa lova a nêp vak lem hek lo) a ti hmiah mai a ni.

Sorkar pêng zingah hian, Commission a ni emaw hming dang vuah a ni emaw hi an pawimawhna zâwnah chuan pawimawh tak tak vek an ni a. Anmahni zawn theuhva pawimawh leh tangkai an nih avanga Constitution pawhin siam ngai a tih an ni a. Constitution a ziahlan ni chiah lo thleng pawhin pawimawh tak tak an awm. ?henkhat chu thuneihna tak tak (statutory power) nei a nih laiin thenkhat erawh chu chutiang chu a ni chiah lo chungin an kalna zawna pawimawhna nei fe fê an ni tho. He’ngte hi a hotu berin a thiam leh thiam loh leh a hriam leh hriam lohvin awmzia a nei nasa thei hle.

Ka sawi duh tak chu hetianga thuneihna lo neih sân tak thut hi a tha nge tha lo tih hi a ni a. Engemaw zâwng tak chuan T.N. Seshan-a’n Election Commission thuneihna a sawfiah nawn (redefine) takah hian thil tha tam tak a chhuak a. Sorkar dinglai leh sorkarna siamtu political party-in an duh thâla Election Commission an thununa an kuaiher mai mai thin kha a reh ta a. Inthlanna kalphung pawh a tha zawngin nasa takin a inthlak a ni. Inthlanna kalphung pawh nasa taka siamthat a ni tih loh rual a ni lo.

Chutih lai chuan Election Commission thuneihna lo tam ta thut hi an hotu thenkhat chuan lal hrawtna’n tak an hmang thung a. Mizoramah pawh harsatna kan tawh phah mek a nih hi. Engkim mai-ah hian thil inbuk tâwk hi a pawimawh a. Sorkar pêng pakhatin a thuneihna a hman kawnga tihbuai lohva mipui tana a thawh a pawimawh em em laiin a tul piahlama lal a hrawt chuan mipui tan bawk a pawi thei. Hei hi kan dinhmun a nih avangin US Constitution a thil inbuk tawk leh inthunun tawn (checks and balances) an neih ang kan neih ve theihna atan Parliament hian dan a siam hi tih makmawh a ni ta.