SUM

Mizoram mipui mimir hi tuna kan sorkar lai MNF hovin an pawl hla chuam a an hman ‘tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la, lung a awi nem maw’ tih ang ngahdan nei deuh vek niin kan lang a. Hetiang dinhmuna kan din reng chhan hi kan ram leh hnam hmasawnna atan thawk tura mawhphurhna nei ram hruaitute leh sorkar thuneitute an ‘duham’ lutuk vang a ni chiang a. Bible-in ‘duhamna chu milem biakna a ni’ a ti lawm lawm chungin (Kolosa 3:5) Kristian ram inti khawpa Kristian tam ber chenna ram inchhalte chenna-ah hian he Bible thu pawimawh hi thinlung taka pawm hauh lo kan tam em em tihna a ni ber.

Sum (pawisa) kan tih hi a pawi­mawhin mihring tan chuan a tangkai lo tih rual a ni lo. Mihringte’n thil lei leh hralh tur bungrua a taka inthleng tawn (barter system) kalsan a, pawisa hmanga eizawnna leh sumdawnna kan kalpui hnu hian he duhamna (milem biakna) hi a a hluar ta a ni awm e. Nitina chaw-kaw-puar pangngai (saphovin ‘square meal’ an tih mai) ei thei tur chuan pawisa a ngai a, chu chu a thawha thawhchhuah tur a ni.

Mizote hian kan rin pui ber chu ‘chaw’ kan tih mai, buh hi a ni a. Chaw ringawt a ei theih lohva, chhum hmin a ngai a, a chhumna atan thingfak ro emaw khawnvartui emaw, tunlaiah chuan eirawngbawlna gas hman a ngai a. A chhumna tur tui a lo ngai bawk a. Buhfai chhum ringawtin a ei theih loh avangin chawhmeh a lo ngai tel a. Sa hmeh tel phei chuan senso a sang leh zual bawk. Chawhmeh siamna atan tel (oil) bakah bawlhlo dang neih tel a ngai a. Nitin a mi chhungkuate anga chaw ei ve zel tur chuan sum hi kan thawhchhuah ve a ngai a, a behbawm zawng zawng hi hlamchhiah ngawt theih lah ni hek suh.

Tukthuan leh zanriah bakah hian tunhma leh tunlai thlenga thlawhma la leh hna rum thawkte’n chawchhun an ei ang hi kan ei ve chiah lova, a hming pawh ‘lunch’ ti a thenkhatin an vuah thar hnu pawh hian chhunah thingpui leh chhang ilo chu kan ei tlangpui a nih hi. Hausa leh hriselna atana mamawha inhria khawpuimite phei chhuan thei chi hrang hrang kha chawchhun atan an ei a; a hautak viau awm a sin. Pawisa senso hi a thenah sangin a then tan hniam mahse, sum sen erawh chu a ngai hrim hrim a ni.

Ei leh in dawtah hian chenna in kan mamawh a. Chenna tura mahni puala in sa thei an awm laiin a sa ve thei lo emaw, a sakna tur ram emaw pawh nei lote chuan mi insak sa man chawiin an luah hawh a. Pawisa senna ve ve a ni a, mahni chenna tur in sa theite hian a hlawmin vawi khatah sum an seng tam deuh a, mahse, man chawi a mi in luah hawhte pawh hian kum tama lo liam chuan an chenna in luah tur hian sum an seng tam em em tho a ni.

Tui leh electric eng chhit man thlatin a chawi a lo ngai a, kohhran thlakip thawhlawm chi hrang hrang leh sorkara chhiah chawi a lo ngai a. Chubakah tunlai hunah chuan in tlu lek lek ni a kan ngaih leh mi inhnuai luah thlengin television an neih a ngai tawh tlatin an inhria a. TV local channel pawhna senso bakah internet wireless fidelity (wifi) thlengin an fate lehkha zirna (online class) atana mamawhna a lo awm ta a. mihring hi a mai mai a nun ngawt theih a ni tawh lo. Mobile phone satliah ni lovin smartphone man to tak kha tlin lo hle mahse, hrileng karah nu leh pate’n an tu leh fa zirlaite tana an ngaih pawimawh ber, khaihlak lova zirna an chhunzawm theihna atana nih miau avangin an leisak a ngai tlat a ni.

Hei mai hi a la ni lo. In leh lo neih a, nitin kan ei leh in nei thei tur leh tunlai kan hun tawng mila senso ngei ngei ngai tur atana sum thawhchhuah bakah hian inchhungkhur a pawi­mawh leh pawipang leina atan sum sihchhuah ve reng a lo ngai a. A khat tawkin silh leh fen leh mamawh behbawm dang lei ve reng a lo ngai bawk nen sum thawhchhuah hi kan tihmakmawh a ni a, taima tak leh rinawm taka kan thawhchhuah ngat chu a hlu a, a hman danah pawh kan fimkhurin kan hmang daihzai thin.

Inchhungkhur leh mahni tana pawimawh leh mamawh ni lem lo, duh leh it zawng leina atana sum kan hman hian kan thawhchhuah aia tam kan hmang duh viau a. Chu chuan harsatna min siam thin a ni. Hetiang lama sum kan hman tam poh leh sum harsatna kan tawk tam mai a. Chumi khuhna tura hlawh piahlama eiruk ching pawh an tam phah ta a. Mamawh ni lem lo leh inchhungkhur tan pawha pawimawh lem hauh lo, intih ropuina leh chapona thinlung avanga lei chiam chiam a, he khawvela ro (treasure/ material asset) tam tak khawmtute hi chuan an thawhchhuah piah lam an eiruk a ngaih avangin ‘duhamna’ bawihah lutin ‘tangka sum ngainat’ chu an hna ber a lo ni ta a ni.

Mahse hei hi kan ngaihtuah ngai em? Kan hriat phakah pawh contract hna thawk tam em em, thawh chhiat avanga hlawk uchuak a, hausak phah em emte kha an thih ni a lo thlen chuan a ho der. A pawisa khawlkhawm tam em em kha a nunna chhan na’n a tangkai tawh hauh loh hun a thleng a, a thih hnu-a a kalna tura tangkaina a nei zui hek lo. Chu chu hringnun thawnthu a kan tawp dan chu a ni. Chuti chunga heti khawpa kan duham leh sum kan um a ham kan hai nasa lutuk hi enge a chhan tih hi ngaihtuah ngai lai tak chu a ni awm e.

Sorkarin kalphung thlak a, dan hmanga bul a tan that a tul khawp ang. Contractor hna chhe lutuk, lei dawh chim leh an insak chim mai maite duhsak tawh lova a hrem a ngai a. Hnathawk chhe lutukte hna dang pe a duhsak leh zeltu sorkar hi mipui mamawh a ni lo. Hun tiam chhunga hna zo lova, sum senso tur tihpun (revised estimate) diltute hnawl ngam a pawimawh a. Minister leh engineer-te nena hnungthak inhiahtawnpui (quid pro quo) thei contractor leh supplier hi mipuiin kan mamawh lo.

Sorkar thuneitute duham (Bible-in milem biakna a tih) luat avanga kan ram hmasawnna tur a hnungtawlh zawnga kal a, hmasawnna than a thut chhan hi chu mipui mimir hian kan hre chiang viau turah ngai teh ang. Mipui sum (public money) hmangin sorkarin hna a thawk a, he hnathawhna sum hi kan ram hruaitu (ministry) emaw sorkar hnathawk (bureaucracy) emaw in an thawhchhuah/ sihchhuah a ni lo. A hlawm lian pui chu sorkar laipuiin chhiah a lakkhawm aṭanga min rawn sihchhuah ve a ni a, tam vak lo hi Mizoram mipui hnen aṭanga sum khawn (state’s own resources) a ni.

Sorkar laipuiin min sihchhuahah hian phailama awmte’n (Mizo pawh tiamin) an thawhchhuah zat a zira sorkara chhiah an chawi ‘income tax’ hi kan chawi ve lova. Chuti chung chuan kawrkilh kan lei pawhin chhiah (indirect tax) kan chawi a. Alu leh zikhlum kan lei pawhin a eitu khan chhiah kan chawi a, a phurhna lirthei leitu mihausa chhiah chawi thlengin a takin kan chawipui ve vek a ni. Chuvangin, a thei apiangin kan chanpual tur an ei hi huat a, thikthu tihchhiat a hun tawh hle mai.

‘Milem bia’ (duham) leh ‘tangka sum ngaina’ a eiruk pawisa lo tam tak thuneihna chelhtu zingah an awm a. Chumite chuan he rama hmasawnna thawktu a zo, a vaiin an thunun lova, sum an duh a, an laksak a, hnungthak an inhiahtawn avangin hmasawnna hna tam tak a thuanawp tawh a, a thuanawp mek. Hetianga hnungthak an inhiahtawnsak chhan hi an inhmangaih vang a ni lova, an duham leh tangka sum an ngainat ve ve vang mai a ni. Kan tihtawp loh chuan hmasawnna hi a la thuanawp zel anga he ram hi a than a thu reng mai dawn a ni.

Mizoram hian hmangaihtu chu engemawzat a nei ngei ang tih a chiang e. Mahse, he ram tluchhe mek chhan tura dan leh hrai leh tharum thawh lo zawng ni si a penchhuak ngam erawh chu an tam lutuk lo a ni ang e. Ramin harsatna a tawh a, ram leh hnam eichhetute’n, tuaingawtin rawtuai a kher ang mai a, kan ram economy an tihchhiat ngar ngar lai a penchhuak ngam lo leh thei lo, thu (Divine Comedy) ziaktu ropui Dante Alighieri sawi anga meidilah pawh a sa lai ber a hmun chang tur ang chi hi kan ngah mai.

Dik taka sawi chuan UT kan nih hnu a, pawisa hlawm tam tham a lo luh aṭang khan Mizoramah hian eirukna-in bu a khuar tan a. Home Ministry sum ruahman duh zat zat sawk thei a kan awm lai aṭang tawh a duham zualte’n sum an um luat tuartu kan ni. An hausak dan, mipui sum eiruk vang a ni tih hre chung pawhin kan intlawnsiak a. Kohhran leh khawtlangah a lailum an luah a, mirethei dai kilkar ami chuan kan chhoh en lo thei tawh lo a ni. A hausa apiang kan ngaisangin kan tlawn a, hei hi a chhan bul ber chu kan ngaihsan leh min kaihruaitu tura kan ngaih, khawtlang leh kohhran hruaitute nikhua loh vang, sum an um ve tho vang a ni ber tih hi a chiang.

Kan kohhran hruaitute hian ‘beram inruksak’ an hlauh em em chhan, kohhran thurin pawh an humhalh ngam tawh loh chhan chu an kohhran sum hek tur (thawhlawm tlem tur) an hlauh vang a ni. Chu chu an rilru chhungril a lut ngut ngut, financial campaign an tih mai, kohhran mite’n thawhlawm thawh tam tura beihpui an thlak chhan pawh a ni a. Duhamna chu milem biakna tihte, tangka sum ngainat chu sual tinreng bul tihte chu pulpit leh hmun dangah pawh an sawi ngai ta mang hlek lova. Hla phuah thiam Lalsangzuali Sailo hla a ‘sual tinreng bul ti a zu a phuahna’ chu pawm nuam an ti hle a ni awm e.

Chu mai a ni lo. Isua Krista ngeiin mahni mihringpuite hmangaih tura a tihna (I vengte hmangaih rawh) tih lam chu an sawi tam ta lo hle mai. Mahni veng (mihring/hnampui) hmangaih chuan an sum chanai a eiruksak vak vak lovang a. A tanpui mai thei lo a nih pawhin an chhiatna turin tha a thawh lovang. Hetiang hawi zawnga kan kohhran hruaitute’n zirtirna dik, Bible-in mihring kan nihna a kan chenho kawnga thil tha a ziahte sawi thei lova, duhamna (milem biakna) leh tangka sum ngainatna bawiha tang tlat kohhran hruaitu rual kan neih chhung hi chuan kan sorkar thuneitute hi an khalh ngil ngam lul lovang tih hi a chiang e. A hrin tur chu kohhran siamthat vawi hnihna a ni mai ang em?