Guest writer
HC Vanlalruata
POLITICIAN THUBUAI
Election Commission of India hian tunhma aṭang tawh khan politics leh dan bawhchhiaa pawikhawihna hi a ngaimawh tawh ṭhin a, India ram politics lo thianghlim zawkna atana dan bawhchhiate ram hruaitu atana thlan an nih lohna tur hian rawtna pawh a tam tawh mai. Election Commission chauh pawh ni lo ram ṭhatna duhtu pawlte, eiruk do pawlte leh chanchinbu lamte pawhin an tlangaupui tawh ṭhin a; mahse, tun thleng hian a chinfel dan tak hi chu an la hmuchhuak rih lo ni awm tak a ni.
Politics leh dan bawhchhiatna inchawhchawm (criminalisation of politics) hi a veiawm em emna chhan chu tharum leh sum leh pai hmanga misual, dan bawhchhetu, pawisak nei lo leh mi pauraute vote tlin an ni ṭhin leh chu chu ram leh hnam tan a pawi em vang a ni. Tharum leh sum leh pai hmanga thuneihna chang ta hi India ramah hian an tam em em a, dan bawhchhetute ram hruaitu atana thlan loh tura tih ngawt hi thil namai a ni lo tih chu a chiang hle a ni.
Tun hma deuh aṭanga tun thleng pawh hian a bik takin India ram pilril lam, Uttar Pradesh leh Bihar velah khu chuan mi hausa tawntaw, an hausak chhan pawh sum thianghlim lo an lak luh vang leh tukluih chhiah khawn ching, chutiang ti tura pawisak engmah nei lo misual rual kilkawi thei tan lo chuan inthlannaa tlin hi a harsa thei viau a. Chhungkaw ngelnghet, anmahni thlawptu mipui nei ṭha kumhlun nih loh chuan India ram hmun tam takah khu chuan sum leh pai leh tharum hmang lo chuan politics a invawrh sang turin chet a harsa fo ṭhin.
Sum leh pai hmanga vote lei leh tharum leh invau hmanga vote zawn hi a khawi nge pawi zâwk tih chu chhan thiam a harsa mai thei a, a ṭha lo ve ve hle tih erawh chu kan hre vek awm e. Chutih rual chuan therhlo tawktarha thawhrimna lam sawi mawi lova thawk lova sum hmuh theih dan hmanga political party leh ram hruai tumte an han inzuar hi chu mipui min hmusit ngawt mai. Mipui hi rethei reng ila, kan vote hi kum nga danah lei theih ziah sela an ti ni te pawh hian ngaih mai a awl ṭhin.
Election Commission duhdan anga dan siam tharah chuan politician tu pawh kum 5 chin lung in tan theihna thubuaia thiam loh chantir tawh phawt chu kum 6 chhung inthlan chuh khap a ni awm e. Hetah hian a tuar hmasa bertu chu Bihar chief minister hlui Laloo Prasad Yadav kha a nih hmel. Court-in thiam loh a chantira tan in aṭanga a chhuah hnu kum 6 thleng inthlan chuh khapna dan thar chu a takin a rawn hmang hmasa ber awm e. J. Jayalalitha te ang khan a hnung an rawn zui a.
Politician leh thubuai chungchangah hian thil khirhkhan tak tak a awm a, dan siama chinfel mai chi a ni kher lo mai thei e. Kumin September thla khan politician thubuai nei hrim hrimte chu thiam loh chantir an nih hma pawhin inthlan chuh khap ni rawh se tiin Supreme Court-ah ngenna a lut a. Supreme Court chuan hei hi ṭha a ti lo pawh ni lovin chutiang dan siam chu Supreme Court tih tur ni lovin Parliament tih tur a ni a ti. Dan hremite chuan politician thubuai neiten theihtawp an chhuah chuan thiam loh an chan lawk theih loh nan court thu ngaihtuah an tikhawtlai ṭhin niin an puh.
Roreltu (judge) tam tak ngaihdanah chuan thiam loh an chan hma pawhin politician thubuai neite chu inthlanna chuh khap ni se an ti a. Heta thubuai kal lai han tihah hian ṭhen hran a ngai leh tho. Court-in thubuai a siamsak (charge frame) hnu tal hi chuan thiam loh chantir hma pawhin inthlan chuh khap ni se tih hi tam tak duhdan a ni a. Hemi thu Supreme Court-in a chai lai hian sorkar ukil hotupa Attorney general KK Venugopal chuan thiam loh chantir la ni lote inthlan chuh khap hi a dodal nasa hle. India ram dana, "Mi reng reng, an thil tihsual finfiah a nih hma chuan thiam chang an ni," tih thu ding lai kalh tlat a ni a ti a ni.
A duh fir zualte erawh chuan thubuai nei hrim hrim chu inthlan chuh thei lova siam an duh. Election Commission chuan court-in thubuai a siamsak tawh chu registered leh recognise political party candidate ni thei lo se tiin rawtna a siam thung a. He’ng rawtnate pawh hi a ṭhat rual rualin him lo chin a awm ve tho mai. Election Commission rawt ang hian dan siam ni ta sela chuan independent-in an ding thei tho dawn tihna a ni a, chutiang a nih chuan political party thunun theih si loh, tharum, invauna leh sum hmanga thlan tlin an nih theih si chuan an hlauhawmin an buaipuiawm ting mai thei zawk a ni.
Mipuiin kan la zir loh vang leh mipui mimir hi hriatna thuk leh thil chik kan nih loh avangin dan tam tak hi a ṭangkai tur angin a ṭangkai thei lo fo mai a. Sorkarna an chan chhungin politics lama an khingpuite kha Police thununin thubuai an siamsak thei tlat mai a, hei hian thil felhlel tak a thlen theih avangin thubuai nei hrim hrim inthlanna chuhtir loh tih hi chu a him tawk lo. Court-in thubuai a siam (charge frame) chin tih emaw, Police-in charge sheet chin emaw tih pawh chutiang tho chu a ni a, Police kha thunun theih an nih rualin court tam taka kan judge leh magistrate ṭhute hi an rinawmna rinhlelhawm an tam mai.
Hetiang hi a nih avangin India ram leh Mizoram ngeiah pawh hian engkim mai hi inbuk tawk leh inkamki tawn (checks and balances) hi a la pawimawh ta fova. A hnam leh mihring a zira dan ṭangkai leh ṭangkai lo pawh awm thei a ni. Entir nan nuin fa a pai lai mipa a nih leh hmeichhia a nin en khapna dan hman mek hi India ram hmun dang, a bikin Hindu zingah chuan dan neih ngei ngei ngai a ni a. Hmeichhe thuam rip lutuk avanga tunhma aṭanga hmeichhe fa thah (female infanticide) kalphunga nei tawh an ni. Mizo khawtlang nunah erawh chuan fanu leh fapa engmah kan thliar loh avangin he dan hi kan tan chuan ṭangkaina nei lo leh dan chuangtlai mai mai a ni thung.
Hetiang chiah hian dan reng reng hi mihring ṭhat tlanna leh intluk tlanna tur atana pawimawh a ni. Dan chu a awm ang a, a pawimawh ber zawk erawh chu dan siam a ṭul chhan mihringte hi kan ni. Chuvangin, kan inthlang dawn a, inpuhmawhna pawh a tam telh telh a, a tam belh zel ang. Chutih karah chuan Mizote hi tlemte inhre chiang ang reng tak vek kan ni a. Kan ram tana hruaitu ṭha leh ṭha lo chu tih tak takah chuan kan hriain kan thliar thei vek. Mahni hmasialna dah ṭhaa ram leh hnam ṭhatna atan kan vote dawn phawt chuan eiruk leh pawikhawihna hrang hranga inhnamhnawih lo tur hruaitu thlan tur chu kan hmai hauh lovang tih a chiang a. Kohhran ngaiha mi thianghlim lam ni lo, ram leh hnam tana ṭha tur, mipui chanai eiru lo tur thlang turin i inpuahchah ang u le.