REMNA DIK

He ka thu ziah lai hian mi tam tak dodalna ka tawng nasa fe dawn tih ka ring mai ni lovin ka hre sa a. Social media kaltlang a martar ngam, sakhua leh kohhran bakah ram leh hnam hmangaih ber a inngai te, ram leh hnam humhalhna atana thisen chhuak khawpa la tang hauh lo ni chung a, martar ngam anga inlantir thinte tan phei chuan, savun pheikhawk chhunga lungte lut tluk zetin ngaihmawh a hlawh dawn tih hi hai rual a ni lo. Mahse, hetiangho hi a takah an martar ngam lo tih erawh chu ka hre chiang em em a ni.

‘The Beatles’ ngaisangtute chuan John Lennon hla ‘Imagine’ tih hi in hriat ngei a rinawm a. He hla-in thuchah ropui eltiang a ken, ‘remna leh muanna’ a tak a a thlen theihna atan a pawimawh ber ber a chhawpchhuahte erawh hi chuan, mi tam tak lawm a hlawh hauh lo thung a. Mahni chanpual leh chanvo tivawng tur leh, hnam hmangaihna ni a kan ngaih tan zawng a kan chet nat theih dan te, kan sakhaw rinna thihchilh (martar)-a thihhnu lam beiseina nung neitute’n mihring nunna laksak an pawisak loh dan te ngaihtuah a, chutiang pawmtute tan chuan ‘remna leh muanna’ hian awmzia a nei lo.

Chuvangin ‘Imagine’ hla hi chu ringlo mite leh mahni hnam hmangaih lo tute hla mai niin, inti sakhaw mi leh inti ram leh hnam hmangaih fal zual chuan an ngai tih hi a chiang viau a. Ram leh hnam hmangaih hi hnamdang huat emaw ti tlat hi tam tak kan awm vang leh, kan sakhua hi khawvela sakhaw dik leh tha ber a kan ngaih tlat vang a ni. Rokunga’n “Hnam dang hmusit mai lovin thianah i siam ang u,” tih a rawtna letling a chet hi hnam hmangaihna emaw kan ti tlat mai hi a pawi em em a ni.

Ram leh ram indo chungchang hi chu sawi thui lo pawh ni ila, sakhaw rinna in an’ loh avanga inchem­harna-in mihring nunna a hehzia leh, nu-nau pawisawi lo tawrhna a thlen nasatzia hi sawiin a siak lo. Muslim firfiak kan tih al-Qaeda, Taliban, Islamic State, Boko Haram leh a dangte’n mihring nunna, an sakhaw biak ang be ve tho te an ren lohzia leh an dim chuan lohzia hi rapthlak tak a ni a. Anni erawh chuan ‘indona thianghlim’ pasaltha-ah riak an inngai a ni.

‘Remna lal’ ti a Isua Krista vuahtu Kristiante hi eng ruai chu kan ni bik lo hle. Ram Thianghlim ti a Kristiante’n an sawi thin, Muslim lalte’n an awp Israel ram la let leh tura beihna (Crusade)-ah khan pasaltha tam tak an thi a, kohhran khan Europe khawmualpui a Kristian ram te kha Muslim lal te awpna aṭanga Israel/Jerusalem chhanchhuak turin a nawr kal a, sum leh mihring nunna a heh hle. Hei hi kum zabi 11, 12 leh 13 chho kha a ni a. Biang lehlam dawh chu a hla hle.

Muslim laka indo puan chu thuhran daih a ni a. United King­dom awpna hnuaia awm Ireland hmarlam ramah khuan kum 30 chhung chu Catholic kohhran mite leh Protestant kan tih mai te chu an indo a. Hemi chhung hian Kristian leh Kristian an insuat buaih buaih mai a, mi 3,500 vel an thi a ni. Ulster Protestant leh Irish Catholic te chu Northern Ireland a chungnun inchuhin an indo a, he buaina hian Republic of Ireland leh British ram pawh na takin a nghawng a ni.

Europe khawmualpui a ram inthendarh nasa ‘Balkans’ ram pawh hi hnam bil leh sakhaw thilah an inchemharin an indo nasa em em a. Ram thendarh sawina tawng­kauchhehah pawh ‘balkanise’ tih hi sap tawng thumal hman hlawh tak a lo ni ta nghe nghe a nih hi. Bosnia leh Kosovo ram buai avang a kan Mizo Police officer zu kalte chuan hnam khat, tawng khat hmang leh hnam ziarang (culture) pawh in ang vek ni si kha sakhuana/ kohhran avanga an inhuatzia an sawi thin. Ram khat ni thin kha ram 10 vel zetah an inthendarh ta reng a ni.

Sakhaw thila kan hawiher en hi chuan Mizoram hi mahni a ro inrel (independent nation/ country) ni ta ila, kohhran member nei tlemte hi an chep hle ang tih rinna nghet tak neih a awl khawp mai a. Thisen a luang lovang tih pawh sawi lawk ngam chi a ni lo. Hindu tam berna ramah kan awm a, sakhaw zuitu ngah em em Hindu bakah Muslim an awm a, an aia sakhaw zuitu nei tlem zawk, mahse an ne pawh kan ek loh an awm nual. Chumi avang chuan sakhaw dang betute mitmei vengin kan firfiak vak lo ni maiin a lang.

Tunhma deuh khan (a pawl hming pawh sawi ta mai ila) Presby­terian kohhran thalai pawl (KTP) hruaitu firfiak deuhvin an veng/kohhran huamchhung a Pathianni (Sunday)-a dawr hawn an khap kha kan hre nual mai. Hindu sakhaw zuitu Gorkhali ho dawr hawn mai an khap lova, an ni thianghlim Inrinni (Sabbath) pawmtu Seventh Day kohhran leh Israel hnambo nia inhriate’n Sunday an serh ve lova, ni thianghlim bera an ngaih a dawr an hawng kha an ngaithei bau lo a nih kha.

Kohhran thalaite mai an ni lo, kohhran bil tana che chhuak lo tur leh rindan dang zahsak tura ngaih, Central YMA pawhin Pathianni a dawr hawn an khap kha kan hre tawh lo mai thei e. Mahse, an ti miau a ni. Central YMA-a Central Executive Committee (CEC) meuh, state pum huap nghawng thu rel thin leh, Chakma district council thiat tura rawtna meuh pawh siam tawh khan, Vaivakawn/ Seventh Day tlang vela Pathianni a dawr hawng thinte dawr hawn an khapsak mauh mai. Kohhran bil hnuaia awm pawh ni lo chet duhdan aṭang hian Mizo tam tak rilru chu a chiang khawp mai.

Hmar chan lama khaw then­khata khawtlang hruaitute chuan an khua a Baptist Kohhran din an phalsak loh thu kan hre ta fo mai a. Aizawl khawpui chhungah ngei pawh hetiang hi a thleng tawh tih kan hriat kha. Hman deuhah tawh khan Lunglei lamah pawh kohhran te zawkin evangelist teacher tir a sikul an lo dinna khua (Bru hnam hlang awmna-ah) khan kohhran lian zawkin kohhran sikul an din ve a. A chhan kan zawh chuan, “Kan kohhran mite kha an kohhran sikul a an luh an remti ve lova, an kohhran a inpe turin an phut a,” tiin chu kohhran lian zawk evangelist teacher chuan a sawi.

Kan kohhran hruaitute hian an rin (?) Pathian ramzauna ai chuan an kohhran a lo len a, member an ngah a, thawhlawm a lo pun hi an thupui ber a ni ta zawng a nih ber hi. Mihring maktaduai 1 chuang awrh awmna, za a za deuhthaw Kristian sakhaw zuitute chenna ni a inchhal Mizoramah hian kohhran hrang hrang hi za nufa dawn a awm a. Bible ring a Isua Krista zuitu inti vek chung si a hetiang dinhmuna kan din chhan hi ngaihtuah chian tham a awm.

Kohhran a len a, a ropui hian inremna te awm zawk awm tak a nih laiin, kohhran hrang hrang inpumkhatna a hla telh telh a, India khawpui lian a kohhran hrang hrang member lungrual taka inkhawmho thinna te pawh then a lo ni ta zel a. Kohhran member-te thlarau nun lam ngaihsak ai chuan, kohhran ding hmasa leh upa zawk inchuhna mai maite’n hmun a chang thuk ta hle a. ‘Beram inruksak’ hlauhna avangin thurin humhalh ngam an kiam ta zel bawk.

Tui a hnim leh thlawr (baptisma) dan phung avanga kohhran dang mite chhandamna chang ve lo tura zirtirna ang chi te avang hian inrem lohna a thleng nasa a. Mizoramah hian mihring nunna inlaksak em chu a thleng lo a ni thei e, mahse, kohhran leh kohhran, Kristian inti vek si karah pawh tharum thawhna a thleng fo ta mai a nih hi. Krismas a lo thlen apiang a ‘Remna lal a piang ta’ titute hian a tak ramah chuan remna leh inremna lam an hawi hauh lo.

Khawvel pum huap emaw, ram leh ram emaw, ram khata state-te emaw, state pakhat chhunga district-te emaw, district pakhat chhunga khua leh khua, khawpui pakhat chhunga veng leh vengte emaw veng/ khaw khatah pawh kan thenawmte nen a remna hawi lova kan innghirngho chhan te, chhungkua ngei ngei pawh kan inhmuh-sakhi chhan hi engdang vang mah a ni lova, duham vang mai a ni deuh zel. Ram (land) inchuhna leh sum leh pai inchuhna hi remna leh muanna daltu lian ber a ni a. Sakhaw thila inepna pawh chu tho chu a ni.

Mihring hian ram kan nei a, hnam bil emaw sakhuana behchhan emaw a ram hrang tam tak a awm. Saphovin India sub-continent an chhuahsan dawn pawh khan India leh Pakistan a lo piang a, chu chu Hindu leh Muslim sakhaw betute chen tamna hmun anga thenhran a ni a, British India a tel tho Burma pawh ram hranga dah a nih chhan chu sakhuana (Buddhist tamna ram a nih) vang tho a ni. Muslim sakhaw bia tamna tho East Pakistan ram chu Bengali tam berna a nih avangin Punjabi, Pashtun leh Sindhi hote awpna hnuai aṭangin zalenna an sual hlawhtling a nih kha.

Ram kan nei a, hnam kan awm bawk a. Chumi piahah chuan sakhaw hrang hrang betute’n he khawvel hi kan luah mek a. John Lennon-a ‘Imagine’ duhthusam ang hian ram, hnam leh sakhaw thil a khawvel indaidanna hi thiatin remna tluantling a thleng lawk lo mai thei. Mahse, khawvel pum, ram, rambung chi hrang hranga chengte leh sakhaw hrang hrang zuitute inrem taka kan chenho theihna tur chuan hnam hmangaih hi hnamdangte huat a ni lo tih te, midang ram nek lo zawnga khawsakho dan zir te leh sakhaw dang betute ‘ringlomi’ a puh vek loh te hi a pawimawh khawp mai.

‘Remna Lal’ ringtu kan nih vang chauh tal pawh hian a theih chin chinah midang nena inrem tum hram hram ila, a theih phei chuan kan tawn chinah remna siamtu nih i tum theuh ang u. Ram leh hnam kan hmangaih tur a ni a, mahse, chumi avanga hnamdang huat kher a tul lova, hnamdang huat hi hnam hmangaihna tehfung atan a tlak hek lo. Chumi avang chuan kan hnam kawngka hi kan hawng huau tur tihna pawh a ni chuang bawk lo. Sakhaw dang betu leh Bible rindan dang avanga kohhran hranga awm te a chhe thei ang bera puh lovin, an rindan kha i zahsak bawk ang u. Chu chu inremna thlarau diktak chu a ni e.