VOTE

He kan thuziah i chhiar aṭanga rei lutuk lovah inthlan vote zawn theih hun a tawp ang a, kan thinlungin Nilaini a inthlan vote thlak hun tur a hawi thup tawh ang. Helai hun tak mai, official taka vote zawn hun tawp leh vote thlak ni, Nilaini zing dar 7 inkar chhung hi rinawm leh rinawm lo, mahni zahawmna vawnghim zo leh vawnghim zo lo inthen hun a ni a. Thuthlung Thar lam hun nena tehkhin chuan a Lalpa an man leh ar vawi thum khuan hmaa Petera dinhmun nen khan a ngaihzâwn theih hial awm e.

Kan mimal zahawmna neih ve chhun chhun, rinawmna vawn ve ka tum chhun chhun kha hemi hun rei lote chhung hian sawinghinin a awm ang a, chumi hunah chuan kan zahawmna chu vawnghim thei turin huaisenna kan keng tlang ang nge, Petera angin ar vawi thum khuan hma-in kan huaisenna leh zahawmna kan hralh dawn le? Chu hun chu a thleng dawn a, a thleng mek a fiahna kan tawk mek zawng a nih hi! Sum hmanga kan vote min leisaktute hian nawhchizuar tlukah pawh min ngai lo tih hria ila, mi zahawmah min ngai zui hek lovang. Min leina sum kha an thawh chhuah lah a ni meuh lova, party leh candidate te pek a ni tlangpui ang.

Kar hmasa Nilaini khan Chalfilh biala MNF candidate Pu Lalrinliana Sailo chuan inthlan beihpui thlakin a vâwrtawp a thlen mek lai hian pawisa hmanga vote lei a tumna a nasa hle niin a sawi a. Rorellai party mite chu zanlai a mi kawngkhar kik a sum hmanga vote lei tumah a puh a ni. A sawi dan takah phei chuan an party hruaitute chu rorellai party mite sum sem vêng rêng rêngin an hmanhlel a, an inum reng mai niin a sawi a ni. NLUP/ NEDP sum kha a dawngtu turte bank account a thun tur khan computer keyboard a ‘enter’ hmeh a tawk mai tih sawi hnu hian sum tawktarh dang a awm em ni tih hi ngaihtuah zui tham a ni.

Sum leh tihrawl (tharum/ invau) hmanga inthlan dawna vote zawn hi thil thar a ni lova. Political party hrang hrangte an inpuhtawn reng aṭang hian a dik tih pawh a chiang a ni. Tunhma khan Congress campaign sum tur hi Delhi lam aṭangin an rawn keng teuh thin nia puhna hi a awm fo tawh mai a. A rawn kengtu hi Circuit House-ah inkulhin a sem heuh heuh mai thin nia sawi a awm. Chutiang chiah chuan tun hnaiah khan Chief Minister Pu Lal Thanhawla hian BJP chu a puh ve thung a. Para-military force (Assam Rifles/ CRPF) hmunpui-ah sum hi an thukru a, inthlan vote thlak dawn hnaiha vote leina atana hman tur niin a puh a ni.

India ram hmun dangah pawh an chin em em chu political party-te’n sum an hmatheh thin hi a ni a. Sum leh therhlo hmatheh lova inzawrh thiam lo hi chu kan kawl rui mai. Pawisa sem hi policy lian bera hmang an tam a, ram an chawikan tum dan ruahmanna, economic policy ber chu sum sem a nih chuan kan hma hi a thim fu mai. Sorkar hian mipui tana awlsamna leh remchanna atan ‘welfare scheme’ chu a neih a ngai a. A bikin social sector kan tih mai, zirna leh hriselna lam hi mipui sum hmanga enkawl a, mipui phur rit lo thei ang bera ruahmanna a siam hi chu ‘welfare state’ invuah pha sorkar mawh pawh a ni.

Chutih lai erawh chuan eizawnna lamah hian sorkar hi remchanna siamtu (facilitator) ni satliah lova pawisa semtu a nih chuan chu sorkar hnuaia mipui awmte chu thirfian hmanga chaw fah (spoon-feeding) a enkawl an ni reng dawn tihna a ni dawn a. Puitlin lam pan a intodelh lam chu a hla ngawt ang le. India rama danhremi ropui tak, US-a India palai pawh lo ni tawh, a lehkhabu ziah (a lar ber zinga mi - We, The Nation leh We, The People) pawh mi ngaihsan hlawh Nanabhoy Palkhivala khan hetiang hian a sawi: “Naupang hnena chithlummum man tur pawisa miin an pek hi chhungkaw changkanna a ni lo, chhungkua a mitinin hna an thawh a hlawh an neih hi changkanna a ni a, chu chu ram pum huap pawhin a dik a ni.”

Communism/ socialism hi han ngaih mai chuan mirethei leh kuthnathawktu (proletariat) ho khaichhuahna leh mihausa-in an rahbehna aṭanga chhanchhuahna thuthlung vuantu a ni a. Mahse, sem sem dam dam ti a, a thawk tlem pawhin ei ve tho leh mimal thawhchhuah aṭanga sorkarin tam lutuk a hui a, thawk chhuah ve lote hnena a sem rual thin hi sorkar inrelbawlna tha a lo ni lo tih khawvelin hre chiang tawh a. Hetianga thilti ramte reng reng chu an rethei em em tlangpui a, mihring theihna hai chhuak zawnga zalenna petu ram apiang an zalenin an hausa thin. Chutianga thiltih ching sorkar chu kan thenawmah hian kan hmu a, ram leilung hausa eltiang mah nise an nih tur an ang thleng pha lo a ni.

Kan thawhin awmzia a neih a, kan thawhrimna avanga hlawkna kan têl hi mihring nih dân tur leh kan nunphung tur a ni. Beka thlantui luang zawih zawiha eizawnga ei hmu tur kan nih thu hi Bible a lehkhabu hmasa ber Genesis-ah pawh a chuang a. Kha anchhia kha mihring hriselna atana pawimawh em em a la ni zui. Lehkha zir taima lo chunga engtin tin emaw a kai ve hram hramte hi doctor atan phei chuan an hlauhawm khawp ang a, zir peih si lova tawngtai chiam a tha taka pass tum ang chi pawh hi Pathian ‘blackmail’ tumna a tling awm e. “Thawk lo chuan ei pawh ei suh se,” tih hi kan pi leh pute thawnthu a Chhura hnena Phungpuinu-in election manifesto a puan khum ang kha a ni a. Hreipui khuaituthei pawh ni raw sek sek tha a ngai miau a nih kha.

Tin, heti hi a ni a. Mizovin Khuanu kan tih thin, Kristian hnu a Pathian kan tih tak kan rin dan pawh hi sawhsawn a ngai tawh hle mai. Malsawmtu-ah kan ngai ngei mai a. Chuti chung chuan a thlawna kan dawn boruak tha leh van aṭanga ruah rawn sur te hi a dawhthleng leh tha kan lo thawh ve miah loh chuan engmah kan dawng chuang dawn lo. Chutiang chiah chuan thawhrima thawh chhuah hi a ngai tlat a ni. A thlawna dawn leh a sem lam hi dawn a nuam a, a hahdam khawp mai. Mahse, kutdawh thinlung min puttir a, thil diklo leh pawmdan dik lo lama kan rilru kaihruaitu, awmawl leh ei tui policy hi kan kalsan a hun ta.

Kan ramin hma a sawnna tak tak tur chuan hmabak kan la ngah hle. Thawh tur hna kan neih a ngai a, sorkar hna (government job) leh contract leh supply hna-in min daih lo tih kan hria. Chuti chung chuan a taima leh thluak tha, hausak tum, a taka thawh tumte tan kawng kan hawn a ngai. Hei hi loneih lam (agriculture and allied sector) a ni emaw tihl siam chhuah leh sawngbawl lam (industry and service) a ni emaw, mihring thiamna haichhuak zawng (human resources development) a ni emaw kan hawi a ngai tawh a ni. Kan thar chhuah tam a, a hralhna kan neih that hunah chauh hma kan sawn ang a, hnam zahawm kan ni ang. Chuti zawnga kan kal chu a ngai a, chutiang tur chuan kan kumtin sum ruahman (budget) pawh her rem a ngai. Chutiang lam ngaihtuah lo chu thlan loh mai tur a ni ang chu.