Guest writer
HC Vanlalruata
RAM KA THLIR A PHUNCHIAR
Kum 2019 August thla vel kha a ni ta awm e - Union Minister of State for Development of North Eastern Region (DoNER) Dr Jitendra Singh-a'n Mizoram Law Minister T.J. Lalnuntluanga nen a an inhmuh chungchang twitter a thu ziah kha, Mizo tam tak chuan vai minister dem lovin Mizo minister zawk deusawh na'n an hmang nasa hle mai a. Khatah khan Union Minister khan Pu TJ Lalnuntluanga awmna state a ti dik lo a nih kha. Kan rilru kawih tawhzia leh piansual nasatzia hi social media-ah hian kan inmualpho nasa ta ngawt mai. Union Minister hnena a thu thlen pawh eng ual a nih an rin loh thute thlengin an sawi a. Kan minister hian union minister hnenah hian thil thlen a nei a nih chuan, DPR emaw concept paper/ representation emaw ziakin an thehluh an ring ve lo emaw ni?
Ka vai ṭhiante hi tunhma deuh khan na deuh deuhva khak ka ching thin a. University leh College kal chhuak tawhte pawhin, Mizoram awmna an hriat loh chu sawi loh India ram bungkhat a ni tih takngial pawh an hre lo kha ka hmuhsitzia ka hrilh thin a. "Keini chuan Middle School-ah pawh Vishakapatnam te, Trivandrum te, Andaman thliarkarte leh Lakshadweep thlengin map-ah kan kawk thei a nia," ka ti thin. Mizoram leh Nagaland emaw, Manipur emaw Sikkim emaw hriat pawlh lo tur tâwk chuan, he Union Minister hian hmarchhak a tlawh zing tawh a. Amah Singh-a tweet a nih chuan a zahpuiawm hle tihna a ni a, a twitter account enkawl saktu (handler) tih a nih pawhin a pawi hle thova, Mizo minister dem a, beih a, nuihsawhna tur engmah a awm lo. PTI-a ka thawh lai khan Manipur sorkar bill pe tura nawr tur khan lehkha ka hmu fo mai a, an hrechiang miau lo a ni – Delhi leh Mumbai a mifel fu fu ni awm tak ho khuan.
Phairam a awmte’n Mizoram min hriat fuh loh kawngah hian keini Mizorama chengte hian demawmna engmah kan nei lo. Hman deuh tawh khan chanchinbumi lar tak, Sanjoy Hazarika hian Mizorama kalna turin Delhi-ah thlawhna ticket a lei dawn a, Aizawl a thlawk tur thlawhna ticket lei a tum thu a sawi chuan, “Kan international desk lam lo va dawr ta che,” an lo ti pek a, Sanjoy-a thinrim hian hemi chungchang hi chanchinbu-ah a ziak a. A thinrimzia thu hi hmaichhanah ngei pawh min hrilh a. “Heti hian ram inpumkhat tihte hi uar tawkin an sawi a, an zak thei lo ngawt mai,” a ti a ni.
Social media kan hman hnu hian Mizote hi kan phunchiar zual ta em em tih hi phat rual a ni lova. Kan politics ruihchilhzia, kan rilru kawihzia leh piansual nasatzia kan inmualpho theihna turin social media hi Mizote hman atan an rawn chhawpchhuak a ni ber awm e. Phunchiar hrim hrim leh thil dik lo hailan kan sawisél a ni lova, kan sorkar hotute eirukna kawnga an kal a nih chuan kan phawrh chhuak anga, huaisen takin kan do tur a ni ang. Eirukna kher lo pawh sorkar kalphung dik loh avanga mipui tawrhna thleng/thleng thei a awm a nih phawt chuan kan tarlang anga kan dodal tur a ni. Chumi ni mang si lova, mahni in lum atanga (a ṭhen phei chu account lem hmanga) lo phunchiar em em ringawt mai kan ngah lutuk hi a hnam nihna-ah pawh a zahthlak khawp mai.
Mahni chanchin han sawi ve ta khanglang ila. Kum 1992 leh 1998 kum bul inkar chhunga a hminga SENHRI (kartin chhuak) chanchinbu kan enkawl ve lai khan sorkar official eirukna lian tham pui pui engemawzat ching chhuakin kan ziak ve a. Ram hruaitute’n court-a min khin khawpin mipui thlante pawh kan zuah lo. Mahse, kan thuziahte kha thlanlaihna leh khawhar in vela an sawi zui bak chu thâwm a awm zui lova. Kan thuziah pakhat behchhana Rev. Zairema (fam) leh Pu Bualhranga te’n Supreme Court a an zualko tih loh kha chu engmah a awmzui lo. Chu chu Mizo mipui zia diktak a ni.
Kum 1991-a sapṭawng chanchinbu kan siam ‘The Vox’ a Mualpui ram lei chungchanga thil dik lo lianpui kan ziah, sorkar file ami la chhuak thlap thlapa kan tarlan ṭum pawh khan, mipui lam chuan ‘pip e, pup e’ an ti hauh lo. Beidawnthlak tak a ni thin. Tunlaia The Frontier Despatch-in sorkara thil kalphung dik lo leh eirukna thil chiang taka a ziahlante pawh tuma’n an bawhzui peih loh chu sawi lo, sawi pawh an sawi zui peih lova. Thunawi leh sepsel te te khel a, intifing taka sawisel theih apiang sawisel a khak fek fek thiam hi kan intodelh em em thung a. Hnam ropui tak ni tura kan dinchhuah hi a rinawm loh – kan ṭhalai tam berin hei hi an phak tawk a nih chhung chuan.
Chutiang a nih lai chuan social media lamah hian thil kan kher te ta em em mai a. Assam nena kan inrina lai a buaina chhuak chungchang social media a kan chai dan tam ber phei hi chu, a chhiartu hi kan ip chawih chawih a, kan zak ngawih ngawih a ni ber. Tun hnaia buaina hi ramri buai (inter-state boundary dispute) anga lantir a, Mizoram sorkar chu Assam leilung va chuhpui ang ngar ngarin Assam sorkar hian a puh a. Chu thangkamah chuan Mizo phunchiar tam ber hi an awk a ni. Hei hian thil kan chik peih lozia, kan rilru thawrawnzia a lantir chiang khawp mai. Ramri-a buaina hi Mizoram sorkar chawhchhuah a ni lova, Mizoram chhunga huan thlai tihchhiat, thlam hal, ralvenbuk tihchhiat, kan châk lâkna kawngpui danpin leh Vairengte dai a buaina chhuak zawng zawng kha, Assam sorkar thiltih vek a ni tih hi kan chiang lo hlawm ngawt mai.
Ṭhenkhatin Karimganj bawrhsap kan dem chiam a, Cachar district bawrhsap kan dem hle bawk a. Kawngpui danpin pawh Lailapur-a mi pakhat Raju-a an tih mai thiltih vek emaw kan ti tlat hlawm. Thil chik peih lo na ná na chuan chanchinbu hrang hranga thil thlen dan an ziahte pawh kan chhiar hauh lo tih a chiang hle. District bawrhsapte hian anmahni thu-in ṭhenawm state an va tibuai ngawt lovang tih hre pha tur awm tak tak, zirna lama certificate ropui tak neite han titi tak tak kha chu zahthlak a tling. Lailapur pa pakhatin khati chen chen Mizoram châk lâkna kawngpui a dang ping thei a rinna phei kha chu eng rinna tak ni ang maw?
Ramri a buaina chhuak kha Assam sorkar ṭhuthmun ‘Dispur’ khawpui aṭanga thupek hmu ngei a ruahman lawkna fel tak nena kalpui chhoh a ni tih a chiang hle a. Nakum bul lama Assam Assembly inthlanpui lo awm tur nena sawizawm a remchang khawp ang. District pakhat bawrhsap, IAS officer-te’n state ṭhenawm ram huaisar taka an va luhchilh a. anmahni thu ngata tharum va thawh tura an state Police leh official dangte an tirh hi a rinawm lova, an ti ngai hek lovang.Chutiang chu a ni lo tih leh thuneitu sang ber aṭanga thupek a awm vang a ni tih a lan chian theih na’n, thil thlen dan kha i han phawrh thar leh teh ang -
October ni 9 (Zirtawpni) khan Karimganj district bawrhsap thupekin (ṭhenkhat chuan amah bawrhsap pawh hi a tel ve niin an sawi) Assam Police, Forest department mite leh midang ṭhenkhat chuan Thinghlun rama Pu John Zolawma leh Pu Ben David te huan suasamin kuhva kung tam tak an tihchhiat bakah Pu John Zolawma thlam an hal a. He thil thlen veleh hian Mizoram sorkar chuan helai hmuna Mizoram leilung leh mi chengte venghim turin Police silai keng a dah nghal. October ni 17 khan Assam Police leh Hawaithang khua leh a chhehvel mipuite chuan Saihapui V khua a Covid-19 hripui dotu village task force te venbuk, Police lamin an hman zui tak chu an rawn tichhia a. Hemi zan hian Lailapur khaw mite chuan Vairengte dai-a Mizoram sorkar duty-te chu lung hmangin an tawng chiam a, Vairengte mipui thinrim che ve in dân kalha sak, Lailapur leh Vairengte inkara râp in engemawzat a kang a nih kha.
Buaina chhuahna hmun Saihapui V leh Vairengte dai-ah hian Mizoram sorkar chuan Police silai keng a dah leh ta a. Hei hian Assam sorkar mit a timim nasa hle tih a lo lang chhuak a. October ni 28 khan Assam Police lal, Additional Director General G.P. Singh chuan Saihapui V khua rawn tlawhin Vairengte lamah a rawn kual a. Kolasib District SP (amah aia naupang leh junior fe) chu ànkhumin, Mizoram sorkar hnena thlen tur thu a hnutchhiah a. Mizoram sorkar chuan darkar 24 chhungin ramri a sipai a dah tharte a hnukkir nghal tur a ni tihte, a tih loh chuan kawngpui danpin, ramri-a Assam Police tam tak dah, Mizoram Police te kah a, thisen luantir tihte chu Mizoram sorkar a vau dan a ni.
Hemi hma October ni 22 khan sorkar laipui ruahmanna-in Mizoram leh Assam home secretary-te chu an inbia a. Assam sorkar DIPR thuchhuah chuan Mizoram sorkarin Police hnuhkir a remti tiin an tarlang a, India rama chanchinbu zawng zawng deuhthaw-in an chhuah hnu-ah he thuchhuah hi a dik lo tiin an hnukkir leh a nih kha. Pawi erawh a khawih zo tawh. Mizoram sorkar hian tun thlengin Police-te a la hnukkir lova, sorkar laipui ruahmanna anga CAPF-te dah erawh chu a awm a nih hi. Hemi kawngah hian tuna kan sorkar thuneitute an fakawm hle a, ramri a a khua leh tuite venhim kawngah chuan an che ṭha tih loh rual a ni lo.
Hetiang hi thil awmdan a nih laiin Mizo zinga social media hmang taima leh hman em em (hna ṭangkai an thawk lo tih hriat chian)te chuan Mizoram ṭan lovin tunhma a a awm tih pawh kan hriat ngai loh ‘Barak Bulletin’ a thuziahte chu sorkar sawisel na’n an hmang taima hle a. Mahni mimal intihlarna atan leh politics thila hamṭhatna an neih phah dawn ni a an hriat phawt chuan engpawh thehdarh an hnial lova, Mizoram leh mipui tana ṭha lo taka thuziah, dawt chiang tak ni bawk si pawh an thehdarh hmiah hmiah mai a. Inkhelhna pet luh hrim hrim duh vanga mahni goal lama pet luh pawiti miah lo an ni ber e.