HNAM KAL SUAL

Ka thianpa-in a tia lawm: “Tha té té-in kan eizawnna, kan thlawhhmá lamah tuanin, khaw­tlângah inngeih dial dialin hlim takin kan awm a, chutih laiin zosapho an lokal a, ‘misual thi tur’ min rawn ti a, kan misual thi tur awm ta mai mai a...” Wales ram aṭanga lokal tirhkoh (zosâp)-te khân Kristianna rawn kengin, Mizote thinlung kha sakhaw hmangin hneh lo sela chuan British sorkar khan (ralthuam leh kawng dang dangah chaldelh zawk mahse) khati maia awlsam chuan rálmuang takin an awpbet hauh lovang tih hi a chiang khawp mai. Zosapte min enkawlna avang hian Kristiana min siam bâkah khawvel zirna min hmélhriattir-in nasa takin kan changkàn phah a ni tih hi thudik a ni.

Amaherawhchu, Mizo hnam hian kalsualna lian tak mai kan nei a, chu chu sâpho kan ngaisáng lutuk leh an duhdan ni a kan hriat anga kan kal a, Mizo nihna kan bosàl a kan màusàm a, kan hnam ziaráng thlenga kan sakhaw vawn thar maichâma halral thil hlana kan hlân kha a ni. Kan hnam nuna bet tlat, kan kut leh kan hnam serh leh sang zawng zawng nena kan inhlân kha a ni ta a. Sapho duhdan ni a kan hriat kan uar duar a, an duh loh zawng ni a kan hriat apiang leh Kristianna kalha kan hriat chu kan khap ta hmiah hmiah mai a nih kha. Kan hma-ah hian kan hnam dârthlalang hi i han hung teh ang hmiang -

Mizoram Presbyterian Pastor zinga damrei ber nia ka hriat, Rev. Lalnghinglova lehkhabu ziah-ah khan Mizo Pastor leh kohhran hruaitute’n sâp an’ an tumzia a ziak lang a.”Kan Pastor-te khan Zosapte kha an ngaisâng khawp a, Zo tawng dik mang lem lote kha engvang teh kher nge ni, hman an ching viau nia. An zèi pawh Sap zeizia an la hle a, ui kai a, saplukhum khum a, tiang hawla khawlai léng, zosap ni àwm takte pawh an awm. Tawngkam thenkhat, lehkhabu chungchanga Sapin ‘printers error’ tih angte hi, ‘A chhutu dik lohna a ni’ an han ti ve talh a, chhut sual han tih ve mai àwm tak a ni.” - (‘Zoram Nghahchhan’ - Rev. Lalnghinglova, phek 33-na). Hei bâkah hian zosâpho Zo tawng hman dik loh an hriat reng pawh kha a dik berah an pawm zawk a; JF Laldailova’n an dik lohzia a rawn sawi chhuah lai pawh khan, Mizorama awm tawh lo zosapte khan Mizo mithiam inti zingah thlavâng hauhtu an la ngah êm êm a nih kha.

Kohhran hruaitute sukthlêk chu hetiang hi a nih miau avangin khawtlang nunah pawi thui tak an khawih zui a. Hma-khaw-sâng aṭanga Mizo nuna bet tlat, nula leh tlangval inrim leh inlâwmte khapin kohhranin an hrem/phuar thin tih a ziak a, lêngzem hla sak ringawt pawh inphuarna tham a nih rualin, zu in te pawh an phuar thin bawk a nih chu. An ngaihsân em em sapho kha Mizote angin thianghlim takin an inrim ve lova, hmun fâlah an inhmu (date) thin tih an hre lo nge, an hre duh lova, an kohhran rawngbáwltute pawhin zu an in a, sualah an ngai ve lo tihte kha an hre lo emaw ni dawn ni. Mizo nulate’n nula thianghlim ni chunga pasal neih an tum ngar ngar thin lai khan, sâp nulate chuan vawi hnih/khat inrimna-ah pawh mipat/hmeichhiatna hman mai an pawiti lo tihte kha chu kan zosâpte khân an hrilh kîlh kèlh lem lo chu ni áwm tak a ni.

Mizote kut pawimawh leh ropui ber, Chapchàr kut tiamin kan hnam kut hman an khap a, Mizote nuna bet tlat leh kan rimawi chhepchher pawimawh ber ‘khuang’ pawh Biakin a lakluh kha rei tak an khap a, seki phei chu an khap hlen ta a nih hi. Mizo hnam zai reng reng an khap a, a thluka Pathian hla siam, sak pawh an khap tel a, “A thlukah Pârte i buai em ni?” tih hlate pawh a lo chhuah phah hial kha. Hnam nunphunga bet tlat leh thil an tih thinte, hetianga sakhaw thar an vawn hnu a khap sak vek an nih tâkin a hrin kan hria em? A kum a khua a an kalphung leh tih thin khap sak an nih tâk avangin tih loh loh an tih phah ta a ni. Pastor Bankuaia khan Tlanglam Zai, “Ka bai mai dawn ka âr hlui sen khuanmawia, A thak na’n vaihmarcha e, lal hmarcha,” tih a lo sak avangin upa hovin palai an thlâk hial a nih chu. (Zoram Nghahchhan – phek 57).

Siamtu-in mipa leh hmeichhia inkawp tura a duan a, inhmangaih tura a ruahman lai leh Kristian innghahna Pathian Lehkhabu Thianghlimah ngei pawh, mipa amah chauhva awm tha a tih loh thute leh inthlah pung a khawvel luah khat tura a tih lai khan, khatiang lam hawi reng reng kha an han khap ta burh mai a. Nula leh tlangval inrim dan kha a thianghlimin a mawi hle a. Khawkhat nula hmeltha, taima leh fel phei chu an inchhûng khat tlatin tlangvâlin an rim thin a, a tlangvâl hmel duh/ngaihzawng bik an hre thei lo tiin an sawi thin kha a ni a. Thianghlim taka tlangval tam takin nula an rim thin ang leh hnathawhna hmuna nu leh pa leh midang hriat laia an inlawm thin an khap ta khân nghawng tha lo tak a nei ta.

Siamtu-in mipa leh hmeichhia chu inhip tawn tur leh mipat/hmeichhiatna hmang tura a duan an nih miau avangin, khatianga thianghlim leh felfai taka an inkawmna khapsak an nih tâkah chuan a ruk-a-râla chêt a tul ta a, thil tha lo zâwk tam tak a hring ta a. Sâwn leh falak pung aṭanga intanin tunlai-ah phei chuan natna hlauhawm HIV hrik kai an tam ta em em a, nitin mi 9-in kai belh anga chhutin, India ram pumah mihring awm zât a chhuta HIV hrik pai tam ber kan ni ta a. Kristian zirtirna aṭanga chhut phei chuan zahthlâk tawpkhâwk a ni. Kohhran leh khawtlâng hian kan Mizo nunphung ni thin an khap tam lutuk kha lo khap lo ta zawk sela, tun ang hian kan chhe kher lo mai thei a ni.

Lêngzèm hla phuah leh sak khapin a nghawng kan hria em? Sakhaw hla leh a thluk kaihlek a lo chhuak chiam kha a ni thei mai lo maw? Thuthlung Hlui-ah pawh nula-tlangvâl inhmangaihna lam chauh ziahna ‘Hla Thlankhâwm’ a awm lai a, Mizo nula leh tlangvalte inhmangaih lan chhuahna ang chi rêng rêng han páwngpaw khap ngawt mai kha chuan rah tha a chhuah lo nasa tih hi tunah hian kan hrethiam tawh ange maw. Siamtu remruat, duhdân leh ruahmanna kalha thiltih a khap ringawt mai an buaipui kha, sakhaw rinna avânga tih pawh ni se a hlawhtling mawh khawp a; a chhe zawng a nun inthlâkthleng a hring ta zâwk zawng a nih hi. Hmangaihna, mipa leh hmeichhe inhipna hi khap theih a ni lova, Siamtu-in mihringa a dah a ni a, mipat/hmeichhiatna pawh hi chuti bawk chu a ni a, chumi kalha a khapa khap chuan tihtur ti lovin tih loh loh tur an tih phah ta a ni ber e.

Zu chungchâng pawh hetiang tho hi a ni. Lushai Hills awptu (superintendent) zinga pakhat N.E. Parry khan Mizo hnam ziarâng kha humhalh a tum nasa hle a, chumi kawngah chuan ‘Zâwlbuk’ pawh din thar leh dân a dap a nih kha. Ani kha chu zosapte mitmei pawh veng lêm lova a ngaihdan tlang taka sawi mai ching, lawm pawh hlawh tehchiam lo kha a ni a. Mizote’n zu an in thiam lo tia zosap thenkhat leh kohhran hruaitute sawi kha a pawmpui ve lova, Mizote chu zu in thiam takah a ngai tlat. Khatianga ngaihdan a neihna chhan kha Mizo chanchin a kan chhiar thin, kut ni vangthlà tih lohvah chuan thalai (nula leh tlangvâl) in zu an in ngai lo tihte, zu nam an awm vaih chuan Vâlupate’n Zâwlbûkah an zilh thin tihte leh Lal in a khàwnbáwl upa leh tar hovin zu an chhim pawhin an tu leh fate hnenah thupha an chawi thin an tihte kha a dik a ni ngei ang.

Zosapte leh kohhran hruaitu hmasate’n zu khap an duhna chhan kha mi awm thei zâwkte itsikna vang a ni thei a, sakhaw serh leh sanga zu an hman thin vanga an sakhaw biak lai an kalsan theihna atana tih a ni thei bawk. Myanmar rama Mizo khawpui Tahan a zu dawr a tlar thup chunga zurui hmuh tur an awm loh lai leh ramdang, khaw danga awm Mizote’n zu an buaipui loh laia helai a kan lo buaipui luai luai mai hian chhan a nei chiang mai a. Sorkar, kohhran leh khawtlângin dân pawna zu kan hnawhchhuah tâk avâng hian tam tak chuan, Robin Hood ang deuh khân an ngaihsan phah a ni àwm asin! Siamtu-in mihring inkâra inhmangaihna a siam dodal zawnga kalin, a hrin tha lo kan sawi ták ang deuh hian hnamtinin an neih leh an siam thiam, (an nuna siam thiamna Siamtu-in a dah) zu kan pâwngpaw do hian hrin tha lo a nei a ni tih hi kan pawm ngam a hun tawh hle.

Zu hi kohhran leh khawtlâng bâkah MNF khan an rammut laiin, zu zuarte silai kawhmâwr a tin chungin an do tawh a, kan thlen chin kan hria. Khap deuh reng a ni chungin (kum 1984-86 leh 2016-2018 tih loh) sorkarin kum 20 chuang MLTP Act, 1995 hmangin a khap a, tunah kumin kum bul aṭangin MLP Act, 2019 hmangin khap zui leh mêk a ni. Lu hai (ruih) duhte chuan he khapna dân hi an palzut a, zu man a to tâk êm avangin a aia tlawm zawk leh rim nei lo ruihhlo lamah an kal ta duak a, kum 1990-2000 chho khan ruihhlo vangin kumtin thalai an thi ta zawih zawih mai a nih kha. Kan ram thalaite ruih thin ruihhlo khapna leh hremna dân khauh tawk siam lam hmanhmawh chu sawi loh, thuneitute leh a ngáipawimawh tura ngaihte’n an ngaihthah bawk si avangin kan heti ta a, kum 1984 aṭanga kumin October ni 11 thleng khan ruihhlo vanga thi 1,600 thelh chhinchhiah a ni tawh a. Chhinchhiah kim loh engzat tak awm ang maw?

A nihna takah chuan Mizote hi rahbehna hnuaiah kan awm a. Hnam kaihhruai nuam tak ni si kha a rapbet zawnga hrual kan nih avangin kan hel ta a ni ber. Zirtirna tha hmanga inkaihruai lova, a rapbet zawnga pâwl leh kohhrante an kal thin avangin kan heti zo ta a nih hi. Tihtur dik, thianghlim taka kalpui lai khapbehsak an nih chuan tih loh loh tur an tih mai nâk lovah! Sawi tawh angin tunhma-in Mizote’n zu an hmang thiam thin a, thil tha tihna leh inchawimawi (huaisen tana nopui hlan) na’n an hmang thin. Mi huaisen, pasalthate chawimawina hmanraw pawimawh ber a ni. Mahse, kohhran leh khawtlângin zu in an phal tâk loh avangin an in thiam ta lova, khap na ná nà chu in thiam ngaihna a awm ta lova, in thiam turin hun remchâng (chance) pêk an ni ta lo hrim hrim a ni.

Sawi tur a tam a, hetah hian sawi vek sen a ni lovang. A pawimawh ber chu heti em em mai a kan hnam kan lo tlachhe ta a, sakhaw tha ber (Kristian) vuantu a inchhâl si a kan rinawm lohzia lo lang chhuak thinte hi kan inenfiah a, lemchang lova a taka kan kal a ngai ta. Nupa chauhvin a hman tura kohhran pawhin a zirtir kha kohhrana inhmang tak takte’n an zawm theih loh avangin, HIV hrik kai kan tam uchuak ta a. Zuk leh hmuam lama insum theih loh luat avâng lahin natna tihbaiawm cancer vangin kan inchân zawih zawih a. Ruihhlo vangin kan thalai an thi zawih zawih bawk a.

Kristian (sakhaw tha ber) ringtu inti a rinawm tura ngaih zinga thingzai leh lung chher tling ta lo lutukte, sa buk tling thei ta rêng rêng lote, pawlhdal theih zawng zawng (ringlo mi tia kan sawite’n an tih ngai lêm si loh) pawlhdal chîng hnam kan ni ta te, tunhma a nulat/tlangvâl nun thianghlim taka hmang thin hnam a inngai ve thinin mipat/ hmeichhiat hman kawnga kan duhtui loh/ tawp tâk êm avanga (Kristian tha a inchhâl chunga) HIV hrik kai tam ber kan ni ta te, zu in thiam taka min awptu mingote’n an sawi lai a zu in thiam lo ber ni a kan inhre ta hi in enlêt a ngai