‘MARCH FINAL’

Kan Chief Secretary hlui Pu Michael Lalmanzuala hian sorkar tangka kum (financial year) tawp a pawisa inchuh hut hut, sum liam (lapse) lo tura tan lakna hi ‘March final’ tiin a vuah a. A hunlai khan hetiang hian an sawi thin a ni awm e. Hman kum lawk thleng khan hetiang hian kumtinin March thla tawp dawn hnaihah, Finance leh Planning department-te chauh pawh ni lo, department tam ber hi an phu luih luih thin a nih kha.

Tuikual ‘A’ a PTI pisa leh chenna in inkawp a kan awm hunchhung (December, 1998- December, 2005) khan tuna Mizoram Apex Bank pisapui hi Finance department pisa-ah an hmang thin a. March thla chhovah hi chuan Finance department hnathawkte hi an meng rei thei em em mai a. Tlaitin deuhthaw hian ‘picnic’ ang reng deuhvin an pisa-ah zanriah an eikhawm luih luih reng mai a; an hah viau na-in nuam pawh an ti phian awm e. Sum liam tur vengtu ni pha ve chiah lo thenkhat zingah tlailam luhai nei an thahnem viau reng bawk.

Sorkar tangka kumtawp dawn tak takah chuan sorkar pisa tin hi an hawng reiin, an vaiin pisa-ah awm lo mah sela, sum lam khawihtu mi pawimawhte chu mawngvawmba ang maiin an phu suau suau mai a. Treasury lam pawh pisa hun hnulamah pawh hawn zel a ni a, an tlaivar thak thak fo awm e. Mizoram sorkar hnuai a pisa mai ni lovin State Bank of India (SBI) hnathawkte pawh an bang bik lo.

SBI officer a hna chawlhsan tawhin, a sawi dan chuan March ni 30 leh 31 hi chuan zan khaw tairek thleng thleng a Treasury atanga lokal tur sorkar bill an sakuh-ser-nghah tawp thin a. A chang phei chuan tlaivar thak thak chang pawh an nei a. Sorkar tangka kumthar hma ngei a pawisa pe chhuak hman turin an hmanhlel a. Chumi kaihhnawihah chuan an pawisa chinfel ni leh hun hial pawh dik lo tak a a aia hma a chinfel anga ziah chawp (back dated) a tam ni awmin an sawi bawk.

Ka la hriatreng pakhat, zahpui-awm ang reng tak chu; Finance Secretary, IA & AS officer ber kha (a kum sawi lo ta ila) March ni 31 tlailamah khan Aizawl khawpui fem a a in lamah a haw ta daih mai a. Secretariat hlui zawk (Assembly House ep) a file luhpui thinte khan Aizawl khawpui fem lam an pan a ngai ta tlat mai. Kan chenna in bul lawka pisa nei department pakhat hotute min hrilh dan chuan, hemi zan hian an pawisa chinfel tura an chhawpchhuahah hian za zel a engemawzat a mimal hnena pek turin a lo phut a ni.

Hetiang hi kum tam tak kan lokal tawh dan a ni a. UT hunlai kha chuan Home Ministry enkawlna hnuaiah kan awm a. Home Ministry zem zen kha kan ni a, kan sorkar chu he ministry hnuaia department pakhat ang a ni ber mai. Khatih lai kha rambuai lai a nih avangin, sorkar laipui khan sum a ren teh chiam lo ni a sawi leh, helna tihrehna atan chuan sum hman tangkai kha a pawiti lo hle niin an sawi a. Sorkarna chelhtu Ministry puipate leh sorkar thuneitute’n an eirukin chuti takin an ngai haw lo niin an sawi bawk.

Hei vang hi ni maw, Mizo Union leh Congress party thawkho (Merger Congress an tih mai) sorkar (1972-1978) leh People’s Conference (PC) sorkar (1978, 1979 – 1984) inpuh­mawhna a – “Corruption Kawng­khar Vengtu” tih leh “Corrup­tion Kawngkhar Hawngtu” ti a lehkhabu meuh siam a nasa taka eiruk ching sorkar dintu zawk a an inpuhtawn chhan kha? Khatih hunlai khan Mizoram UT sorkar sum kha tangka kumtawpah liam thei a ni a (Union Ministry/sorkar laipui hnuai a department pakhat ang chauh a nih miau avangin). Kha tihdanphung kha kan sim har khawp mai.

Kum 1987 January ni 20 atangin Mizoram chu state puitling a hlankai a ni a. A tak tak a sorkar hran nei, indang tak tak a lo nih hnu-ah pawh, sorkar sum hman zawh hman loh kha kir leh (lapse) tur a ngaihna lian tak a awm reng a. Sorkara thuneihna sang tak tak lo chelh tawhte’n an sawi dan chuan, Mizoram budget chhung ami chu kir leh/liam thei lo turah an ngai a. Centrally Sponsored Scheme (CSS) sum erawh chu a hun biktuk a zirin kir (lapse) thei mai thei-ah an ngai thung.

Tun hnu kum 3 vel chhung hi hetianga kumtawp dawn a sorkar tangka liam mai tur a ngai a phut suau suau leh, hmanhmawh thil chhuanlam a, eirukna kawngka zau tak hawn thin kha a lo reh ta duak niin Finance department hnathawkte’n an sawi a. Keini hetiang lam hrethiam ve vak lo chuan kan man vak lo nachungin, a tak a nih hlauh chuan thil lawmawm tak a ngaih ngei ngei tur a ni ang.

Engpawh nise, kum 2020 atang khan February thla-ah budget pharh thin a ni ta a, sorkar tangka kum kal lai atan a sum dil belhna (Supplementary Demands for grants) pawh Assembly-in hma takin a pawm ta a, hei hi March thla tawp dawn a sorkar a khuk ruai tak loh chhan pakhat chu niin a lang. Union Budget hi chu tunhma atangin February thla-ah pharh a ni thin a, sorkar tangka kumtawp hma daihin Parliament-in a pawm hman thin.

Mizoramin tunhma lama harsatna kan neih thin kha chu, Planning Commission vang kha a ni fo. Khatih hunlaiah kha chuan budget sum ruahman kha plan leh non-plan a then a ni a, plan sum zat tur (annual plan outlay) kha Planning Commission-in a hun a a bituk hman ngai loh avangin thlaruk leh a aia tam hialte pawh vote-on-account a kal a ngai a, kha khan budget ruahman leh sum hman danah thil fel lo tam tak a thlen thin.

Vote-on-account a kalpui a nih chiah loh pawhin state sorkar sum hmuh tur kha a chiang har em em a. Finance Commission lamin kum 5 chhung atan a non-plan tur leh non-plan indaih lohna phuhrukna tur ruahman a siam lawk chungin, plan sum tur ber a chian har thin avangin Mizoram sorkar kha a buai thin a ni ve bawk. Planning Commission thiah a nih tak hnu leh, plan leh non-plan a hranpa a thliar a nih tak lohvah hian thil a lo awlsam ta a, state sorkar sum hmuh tur awm zat vel a hriat theih ta bawk hi sorkar tan thawk huaina tham a tling.

Mizoram Assembly-a budget pharh dan phung pawhin hma a sawn tawh a. Congress sorkar a Finance Minister hnuhnung zawk Pu Lalsawta’n Mizo tawng ngei a budget a pharh leh, tun a Finance changtu Chief Minister Pu Zoramthanga’n a rawn chhunzawm hi a lawmawm a, keini budget hrethiam ngai reng reng lo paw’n kan hre ve ta uar uar mai. Tunhma kha chuan sorkarin budget a sum ruahman a hman dan hriat an remti lo emaw tihtur khan, a hriatthiam harsa ber niawm takin an ruahman a, tunah chuan a hriat awlsam zawnga buatsaih a nih bakah, Mizo tawng ngei a finance minister-in thu an sawi khan hriatthiam a awlsam a ni.

Tun sorkar lo din hnu hian, tunhma a March thla a budget session kohva, ruaibut taka budget leh supplementary demand sawiho kha ti bovin, February thla-ah budget pharhin hma takah Assembly-in a pawm thei ta a. Supplementary demand phei chu ngaihtuah a pawm thuai a lo ni ta. Pawm hma hi a pawimawh hle a, budget pangngai hi chu tangka kumthar (April ni 1) atanga hman theih hman tur chauh a ni a, pawm hma a that tho rualin, supplementary demand ber hi pawm hma a ngai lehzual a ni.

Chuvangin, tun tum Assembly inkhawm a Pu Lalduhoma rawt ang khan GPC thutkhawmna-ah rel sela, supplementary demand pawh hi sawiho ngei ni sela chuan duhthusam a ni. A hma lama budget a pawm ni lo, sum lo luh belh leh siamrem kha sawiho ngei tluk chu a awm lovang. Kum 2021-22 budget cheng vaibelchhe 10,000 chuang hret a tel lo cheng vaibelchhe 6,000 chuang lai mai sawiho lohva pawm ngawt kha chu a felhlel hle a ni.

‘March final’ ti a sawi, sorkar tangka kumtawp dawn hnaih a phili buai chung leh, eirukna kawngka inhawng zau zual thin tihreh thawkhat a lo ni ta hi a lawmawm hle a. Finance department hotu thenkhat sawi dan chuan kum 2020, 2021 leh 2022 hian tunhma anga tangka kumtawp dawn hnaiha hnawhsarum taka bill thehluh chung chung kha a awm tawh lova. Hei hi supplementary demand hma taka pawm a nih tak vang a nih rualin, department tinin an sum la neih zât an hre hma tawh a, sanction leh treasury lama bill thehluh an ti hma thei-in an inhmakhawsuih thei vek tawh a ni, an ti a. Tihsual palh a awm pawhin insiamṭhatna hun thawl a awm tawh niin an sawi bawk.

Finance department officer-te chuan tuna finance changtu Chief minister hi helama a bultumtu niin an sawi a. Supplementary demand pawm hma a nih avang leh, ruahmanna thar avangin kumtawp dawn tepter tak a sum bang, khawi khawi ami emaw hman tur an zawn khawm/dap chhuah leh, hman leh hman hrâm an tum avanga chawpchilh lutuk a innawr luih luih tihreh na’n ruahmanna a siam a ni an ti a. Hei bakah hian tum reng vang ni lova, engemaw lo tihsual palh insiam ṭhatna hun pawh awm thei turin CM hian ruahmanna a siam a ni an ti. Reserved Bank of India (RBI) a Mizoram sum dinhmun en rân chunga thiltih a nih tak avangin a felfai tawh viau niin an sawi bawk.

Hma kan sawn zel tur a ni a. Chutih rualin sum neih tam tawk miau loh chuan, budget ruahmanna tha tak hi kan nei lawkin a rinawm lohva. Kan thlawhhma leh ramngaw atanga thar (agro-forest produce) te sawngbawlna tha zawk hmanga kan kal a, agriculture and allied service leh industry lam tihhmasawn hi budget-in a hawi ber tura siamrem a hun ta hle. Engpawh nise, hmasawn zel tur leh budget ruahmanna thup nei lo nei tura tan lak hi chu kan mamawh tak chu a ni e.