ZIRLAITE

Kum 2018 aṭanga MNF sorkar a lo din leh a an thutlukna (a hmaa an intiamna tihhlawhtlinna chu a ni a) siam, tha lo deuh deuh chu Congress sorkarin sikul tan hma a lo kalpui tawh, tan tlaitir leh bakah phalna nei a, chhiah tam tak lakluh mekna zu zawrhna dawr hawn titawp a zu khap burna dan min barhlui leh kha a ni. Naupang, nu leh pa leh thalai tam tak chu he thutlukna lian tham pahnih hian a chhe zawngin min nghawng nasa hle.

Mizote hi tho hma ila, hna thawk hma ila, nitinin hun rei zawk hnathawhna hun insiam ila, chu chuan mahni inthununna tha zawk min siam bakah he ram hi ei leh bar leh sum thawhchhuah kawngah dik tak siin hma kan sawn dawn a. Kan tho tlai ta lutuk hian Bible-a “Mut thlahlel suh i lo pachhe dah ang e” (Thufingte 20:13) tihte, mut leh hlek ching chu a hnenah retheihna chu rukru angin a lo kal ang tihte hi, hnam taima tak ni a inchhal thin Mizote hian kan chhiar tlemin zawm kan tum ta lo hle mai.

Kan sana hi darkar khat leh a chanve talin herh hma ta ila chuan nitin, thlatin, kumtinin sum vaibelchhe tel kan hum thei ang a. Tam tak kan thawhchhuah belh ngei bawk ang tih hi mithiamte’n an lo chhutchhuak dim diam tawh a. Mahse, keini hi midum lam an sawi ang maiin hmalam kan pen dawn thin a, hnunglamah kan tawlh let leh nghal zel a. Hmasawnna kawngah kan kal chak thei reng reng lo chu a nih hi.

Zu zawrhna dawr hawn chhun­zawmin, dan leh khuahkhirhna hnuai-ah kohhran leh pawl thenkhat mitmei veng hauh lovin lo la kalpui zui ta zel ila chuan, tunah chuan kan kalphung a dik tawh ang a, kan thalaite pawhin sualah ngai lovin ‘thil’ pakhatah an ngai tawh ngei ang tih a rinawm. Mi thenkhat, miin thianghlim angin (holier than thou) angin min hmu rawh se tih rilru leh chetzia/tawngkam avanga a hnungtawlh zawnga kan sorkar a kal leh thin hi a pawi hle a ni.

Tun sorkar kan hrawn mekin a tih tum zingah, nakum sikul kai tan leh hun aṭanga School Education Minister-in sorkar sikul zawng zawnga zirlai uniform in ang vek tura rawtna a siam hi a tha hle mai. Sorkar hnathawk an ni emaw, hna dang thawkte pawh, an pem apiang mai a zirlai uniform a thar a lei ngai ziah mai hi nu leh pa tan chuan phur a rit hle a. He rawtna hi tihpuitlin a nih chuan mirethei tan thil lawmawm tak a ni ngei ang.

Thenkhatin state puma hak tur zirlai uniform tam tham tak mai lei a nih tur chungchangah, pawisa tam tham siamna a awm an hlauhthawn thu an sawi a. ‘A ran-a ran-a lo’ tih ang deuh a la ni chungin, zirlai uniform hi tam tham tak mai department-in a lei dawn chuan, man tlawm takin a lei theih a rinawm a, Mantang ei an awm loh phei chuan zirlai nu leh pate tan chuan lawmna tur zawk a ni ngei ang. Mipuiin kan lo en reng ang chu.

School Education Minister thutlukna a, ‘poet of the century’ hiala puan - Rokunga hla phuah - ‘Ro min rel sak ang che’ tih hla sikul a lakluh a ni ta hi a lawmawm takzet a ni. He hla hi kan naupan ve lai, rambuai chhah lai khan ‘Mizo Hnam Hla’ (Mizo National Anthem) ti hial a an sawi thin leh, kan state rorelna sang ber Assembly tan dawn hnaiha rimawi a tih rik thin a ni a, phu pawh a phu narawh e. Sikul tan ni, April ni 5-a zirlaite’n an awm a an ban dinglam dah chunga he rimawi an ngaithla kha a hmuhnawmin thinlung a khawih hle a ni.

Kan hnam hla ti a kan lo sawi thin, he hla kan sak emaw, a rimawi an tum (play) emaw apiang hian a satute leh a hre pha apiang ding thin ila tiin rawtna kan lo siam ve fo tawh thin a. Vantlang inkhawmah emaw, engemaw puipunna apiangah he hla kan sakho emaw, rimawi hmanga an tum emaw-in mipuiin din vek ching ta ila, he hnam hian hnamdang ngaihsan kan hlawh phah ngei a rinawm.

Mahni a inrelbawl hrang (indepen­dent nation) ni lo mah ila, Mizote hi Siamtu hian hnamah min siam a, kan chenna tur ramri pawh min siamsak tih hi kan chiang a. Zofate zawng zawng rorelna pakhat hnuaiah kan insuihkhawm mai thei lo a nih pawhin, min phuarkhawmtu hnam ziarang leh tihdan phungte, tawng inhnaih em em bakah hlachuam kan nei tih hi chian a tha hle mai.

Hnam changkang chuan hnam­dangte ‘hnam hla’ an zahsak a, ramdang hnam hla an sak/ tum pawhin zah entir na’n din nachang an hre thin. India mi ni lova inngai tlatte pawh, India ram chhunga hnam thenkhat awm theih a ni a, chu’ngte pawh chuan India hnam hla sak/rimawi a tum a nih laiin zahsak entirna atan din nachang hriat tur a ni a. Chutiang chuan he hla ropui tak sak emaw rimawi a tum a nih lai a din nachang kan hriat chuan, hnamdang pawhin min dinpui/ dinsak nachang an hre thuai dawn a ni.

School Education puala sorkar thutlukna tha tak pakhat chu, pawl 6-8 inkar zirlaite zirlai a ‘Zonun’ tih telh a ni tur hi a ni awm e. Thangthar hian ‘zonunmawi’ ti a kan sawi thin leh ‘tlawmngaihna’ hi enge a nih tih a rim a ra pawh an hre tawh lova, he’ngte hi kan hnam ‘value system’ innghahna chu a ni lawi a. SCERT lamin ‘Zonun’ tih zirlaibu an buatsaih hi a takin kan la hmu lo na a, Mizo hnamin ngaihsan tur dik a tih, inchhungkhur leh khawtlanga kan inkawhhmuh thinte a tel ngei i beisei phawt teh ang.

Hemi rual hian hla bawkah lut leh ta ila. Mizote hi zai nuam ti em em leh, vai kan tihte ang lo taka zai thei vek mai kan nih avang leh, zai ngaisang kan nihna hi a tha lama chhawr tangkai theih a ni tih hi hriat a ngai a. Chuvangin Liandala hla ‘Aia Upate Zah Thiamin’ tih hla aṭanga Zirsangzela Hnamte hla ‘Zonunmawi’ bakah a dang tam tak hi sikul naupangte’n an zir a, an sak thiam a, an nitin nuna an sengluh dan hi ngaihtuah a ngai a, a taka thawh a ngai a ni. Hla chauh ni lovin naupan lai aṭanga an nun siam a, kawng dik leh Mizo nunphung dika hruai theihna thute pawh ngaihthah chi a ni lovang.

Tunhma chuan Mizo nunah hian khawtlang a inthununna tha tak mai a awm a, chumi thlentu bul ber chu, naupangin aia upa zah an thanlenpui kha a ni a. Vai kan tih mai Hindu sakhaw betute pawh hi nu leh pa zah kawngah entawntlak an ni a. Kristian kan nih tak hnu hian aia upa zahna hi kan bosal telh telh a, chu chuan kan khawtlang nun hi a eichhe mek a. Inchhungkhurah pawh nu leh pa leh u te zahna nei lo kan khawi hnem tawh hle. Hei hi naupangin an zirlai-a an zir tel a pawimawh leh zual tawh a ni.

Nun phung leh tihdan phung tha hi naupan lai aṭanga zirin damchhunga nunpui a awlsam ber a. Thiamna engpawh mai hi naupan lai aṭanga kan thiam chu kan bel bik zel bawk. Zirna hi zirlaibu chhiar a vawn leh ekzamna a hlawhtlin ngawt a ni lo. Chu aia pawimawh zawk chu mihring puitling nih leh thiamna chharchhuah a, hnathawk tlak leh chhawrtlak a inchherchhuah hi a ni. Kan Mizo hnam nundan tha kan neih, aia upa zahte, chhungkaw tan leh midang tan a mi tangkai nihte hi Kristian zirtirna nen pawh a inrem thlap zawk a ni a, chu chu naupan lai aṭanga kan zir ngai tawh loh avangin kan khawtlang hi a lo heti zo ta a nih hi.

Kan bawlhhlawh paih dan te, kan lirthei hun (park) duhdan te, mi ram kan nek hreh loh dan zawng zawngte bakah, kuttlinglo taka lungchher leh thingzai kawnga kan thiltih duhdan chen hian, kan sakhaw zirtirna-in kan nunah awmzia a neih lohzia lantirtu a ni a. Chu chu naupan lai aṭanga kawngdik kan inkawhhmuh loh rei tawh vang a ni. Lehkhathiam sang fu a ngaih, certificate ropui tak nei, mahse, midang tana hnawksak zawnga khawsak pawisa hauh lo kan chherchhuak tam ta hi a pawi ngawt mai.

Lehkhathiam sang, degree leh certificate ropui tak tak neite inpel suau suauna state lo ni ta tehreng pawh ni ila, nunho kawnga ze tha nei lo kan nih chuan Mizo khaw­tlang nun hi a nuam ngai lovang. Chuvangin zirna bulthut pawimawh zawk, mihring puitling, mahni mihringpuite zah a an tana harsatna siam chu sawi loh tanpuitu ni zawk lam hi kan ngaih pawimawh a hun tawh takzet a. Kan hnam zahawmna vawnghimtu, nun nghet nei, khawvel thiamna piahlama ram leh hnam tana tangkai chherchhuak thei tur zirna kalphung hi tuna kan ram mamawh chu a ni e.