THAWH LOH HLAWH

A kum chiah ka hre ta lo, tunhma khan Minister leh Speaker pawh lo ni tawh, college a Principal pawh lo ni tawh leh Presbyterian Kohhran Upa ni bawk khan, namen lovin a hunlai a eptu party bakah, chanchinbu lamah pawh beih (sawisel) a tawk a. An sawiselna chu a nupui kha sorkar hnathawk (zirtirtu a ni ta awm e) ni chung khan a pasalin sorkara dinhmun pawimawh a chelh laiin a hna a chawlhsan char char a, mahse, thlakip hlawh lak a bang chuang lo a ni awm e.

Minister nilai leh lo ni tawh te, officer lian ṭhenkhat chenna in ropui chu sawi loh, a chhunga awm thil manto zia tur te hi an in a leng thinte chuan an chhutsak fovin a rinawm a. Chu an chenna in baka in dang engemawzat la nei te, ram ngah em em mai leh sangha dil ilo nen phei chuan ‘ram hmangaihtu’ diktak ni awm hi hmuh tur an tam viau mai. ‘Ram leh Hnam hmangaihtu’ a puan chi erawh chu an ni hauh lo.

Minister leh MLA-te hi an hlawh zat anmahni-in an insiam a, Assembly a MLA nei political party zawng zawng aiawhte telna General Purpose Committee (GPC) chuan, MLA zawng zawngte hmakhua tur a rel thin avangin, an thu chu thutawp a ngaih a ni. GPC ṭhukhawmin hlawh pun emaw, MLA te in sakna leh car leina tur sum ruahman emaw chungchanga thutlukna a siam ang chu sorkarin a kalpui mai thin.

Engpawh nise, kan minister, speaker/ deputy speaker leh MLA te hlawh zat chu mipuiin kan hre thei vek a. An hlawh piahlama a behbawm (perks) leh an hamthatna pawh kan hria a. Chutih rualin an bial tana an senso te, mikhual an ngah dante pawh kan hriatpui ve ruai ruai a. Chuti chunga kum 5 chhunga an thil neih (hausakna) za zela 300 te leh a aia tamte a a pung ta mai thin hi chu – thawh loh hlawh an la ngei a nih rinhlelh loh rual a ni lo.

India ram zalen hlima mipui thlan MP ṭhenkhat, a tam ber chu British awpna aṭanga India a chhuah theihna atana zalenna sual tute ngei kha Minister/ MP an nih loh hnu a hlawh an neih tak loh avanga rethei bakberha awm hmuhchhuah an awm a. Chutiang a nih avang chuan ram mipui thlantlin lo ni tawh te an pachhiat zui lutuk loh na’n tiin, a hming takmeuhvin pension siamsak an ni a. Tunah erawh chuan MP leh MLA-te pension hi a tam ta lutuk tih hi mi tam tak ngaihdan a ni tawh. Mizo MLA hlui zingah Pu Bualhranga chiah pension pung nasa duh lova pension la duh lo ala awm a, chutih laiin a pung tual tual lawi si.

Sorkar hnathawk leh mipui thlantlinte hi khaikhin theih an ni lova. Sorkar hnathawk tur chuan a hnathawh tur atana zirna lama thiamna neih theih tur bituk a ni a, chumi piah lama inelna (competitive examination) paltlangte phei chu an dinhmun pawh tha lehzuala ruahmansak an ni. An hlawh tur an hre sa a, an kaisan dan tur leh an hlawh pun dan tur pawh an hre riai ruai sa bawk a, pension a an chhuah hun tur thlengin an hria. An hun ṭha zawng zawng sorkar tan an hlan bawk.

Mahse, MP leh MLA ni tur chuan thiamna (qualification) bituk a awm ve lova, zirna lam certificate neih a ngai lo. Inthlanna-ah mipuiin an thlantlin chuan Chief minister/minister emaw MLA emaw nihna an chelh mai a. Inthlan leh huna an tlin chuan mipuiin an aiawh turin an la duh tihna a ni a, an tlin tawh loh chuan mipuiin an duh tawh lova, an hnawl tihna a ni mai. Mipuiin an hnawl tawhte mipui sum (public money) hmanga ‘pension’ tam tham tak pek zui zel hi a fuh hauh lova, an hausak hlawm dan ngaihtuah phei chuan, tul hauh lova mipui sum luanral tirna mai a ni a - Thawh loh hlawh diktak a ni bawk.

Hei aia nasa hi a tam awm e, a bikin sorkar officer zingah. Hmanah tawh khan mitthi kan vuina bul lawka eiru thei dinhmuna ding leh, eiru nasa hle tura miin an ngaih deuh huai, officer pakhat in chu kan bula pa pakhat thu khan a en vang vang a, “A hlawh a a sak a tel ang a, a hlawh hmang ṭhen hauh lo chuan hetiang in hi a sak theih ka ring bik lo. A inchhung lah chu ‘teak hmun’ a ni ringawt,” tiin a sawi a. A bula awmho kan nui huk mai.

Kan ṭhianpa pakhat chuan sorkar hna hi a thawh a harsa lova, sorkar hnathawk nih, a bikin hna sang leh hlawh tam nih hi harsa mai zawk niin a sawi a; a dik ngawt mai. Kan sorkar hnathawk tam ber hi an thawh/ thawhchhuah ang chin chiah hi hlawh pek ni ta sela, an chhungkua chu sawi loh, anmahni pawh inchawm zo ngut lo tur an tamin a rinawm. Tunah hian an la awm em ka hre lova, tunhma kha chuan an pisa kai ve mahse, nilenga rui ringawt mai, hlawh lak bakah a huna kaisang ve tho zelte pawh an awm nual a ni.

Chu mai a ni lova, an thlakip hlawh ni miah lo leh, an hlawh behbawm pawh ni lo, sorkar sum an eiruk liau liau – thawh loh hlawh dik tak hmanga hausa hi kan ngah viau mai. Sorkar hnathawk thlakip hlawh zat leh sorkar aṭanga an hlawh behbawm lak zat tlangpui chu kan hre mai a. An vannei a, an in sakna atan awlsam takin bank aṭangin pawisa pawh an puk thei tih pawh kan hria.

Chutih rual chuan, in hmun cheng nuai tam tel man lei a, in ropui tak sak chhunzawm nghal a, car leh lirthei dang pawh kuhva lei a lei mai mai thei reng, an tu leh fate sikul ṭha leh senso sang tak tak senna hmun phairam leh ram pawn thlenga dah thei kan hmu tam viau tawh mai a, chutiang tam tak erawh chuan sorkar hna an chawlhsan tawh. An inchhungah han lut ila, an bungraw man tozia tur chu kan hre pha ve riai ruai bawk ang.

Chutiang khawpa thawh loh hlawh, an hlawh piahlam hmanga inchhek hausate avang chuan, kan kawngpuite a chhe em em a, a tlo lo em em bawk a. Kan lei (bridge) dawh a chim chamchi a, tunhnai-ah kan thlawhna tumhmun neihchhun tuaithar mek pawh a slab a chim bawk. Sorkarin sum a sen tam leh mipuiin kan chawi tam ngaihtuahin electric eng leh tui kan hmu tha lova. Kan ramngaw leh a chhunga nungcha awm te, helama mawhphurtute’n an venghim zo lo satliah lova, thenkhat phei chu ‘zawngrengtea serthlum veng’ ang chauh an ni.

Mahni puala kum 50 zet sorkar kan neih tawh hnu, kan ram hruaitu apiangin ei leh bara intodelh an tum lah chu pachhe kumtiam a la ni ta reng a. Ei leh bar/ buh leh bala intodelhna atana kan buh leh thlai chi lei leh sem zozai hian kawngro a su nep tih loh theih a ni lo. Khawvel ram hrang hrang leh India ram hmun dangte’n ‘scientific farming’ kum tam an lokalpui tawh chu, a bul pawh kan la tan ve pha meuh lova. Khawl hmanga lo neih pawh bul kan tan ve ek ek chauh a ni. Sorkar program tipuitlingtu turte in leh loh leh thil neih dang (movable and immovable properties) hriatpui chunga kan la hnufumzia ngaihtuah chuan thin hi a rim takmeuh ṭhin.

‘Nitin kan eikhawpin chaw min pe ang che’ ti a, Pathianni leh ni dangah pawh tawngtai thin, biakinah chauh pawh ni lo, hmundang danga he thu chham tam em emte hian, a takah chuan nitin eikhawp hi eng atan mah an ti lo tih hi a lang chiang a. Nitin eikhawp chu sawi loh, chawm bawk, hawp bawk, daibaw bawk, tih ang zawng zawng nun hi an luhchilh leh an rilru luahtu ber a ni zawk. Thawh loh hlawh la te hian rawng an bawlsak Mizoram mipuite leh, he ram hi an hmangaih lo satliah lova, sawp chhiat vek pawh an pawisa lo ni hialin a lang.

Mizorama cheng tam tak hian he kan ram neihchhun leh kan hnam hi kan ren lo hle a. A eiru thei zinga tam zawkin an hlawh piah lamah eiruk an ching chhunzawm ta zel a. Sorkar leh mipui hi chhun pachangah an rawk reng a ni ber a. An hausak a, an nawmsak a, an chhungte nena an inchhek-arbawm theih phawt chuan, he ram leh hnam hi chhe vek mah se an pawiti lo ni berin a ngaih theih ta hial mai. Mizoram leh hnam tana hmasawnna leh changkanna tur anmahni hamthatna atana an pumbilh duhdanah hian, ram leh hnam hmelma diktak an ni.

Chutih laiin hetiang mi pamham leh tenawmte ang chiah hian mipui mimir zinga tam tak pawhin thuneitute entawnin hausak thut an khel mek a. Hma­sawnna hna thawhna kawng dal a zangnadawmna uchuak chu sawi loh, dik lo taka lak hreh lo kan pung nasa ta hle mai. “Kei ka hlawk phawt chuan hmasawnna leh kan ram changkanna than chu lo thu mai mai rawh se,” ti a pawisak nei lo kan pung ta. Kan ramngaw leh nungcha suat chiam chiam duhte phei chu inzirtirna avanga piangthar aiin an pungin hmanraw tha nei an pun belh mek a nih hi.

Hnamdang nena inthurual a, Mizo sumdawng leh kuthnathawkte chhe vek mahse pawiti hauh lova, thawh loh hlawh lak hreh lote pawh hian, he ram leh hnam hi sum duhna (duhamna) maichamah halral thil hlanah an hmang mek a ni. Hetianga thil do hi ‘Ram leh Hnam Humhalh’ kumpuan hlawhtlinna atana pawimawh ber a ni zawk awm e. He ram leh hnam hi tuma’n min rawn tichhe ngawt dawn lo. Keimahni hian kan kutkawih ngeiin emaw, hnamdangte nena intiam rualin emaw kan tichhe mek chu a nih hi. Thawh loh hlawh la lo ngam, mahni thawhchhuah chauh a intungnung, hlawh tam tura thawktu mi taima kan tam poh leh he hnam hi a dingchhuakin a zahawm ang a, he ram pawh hian hma a sawnin a changkang zawk ngei ang.